भारतको अटो पार्ट्स उद्योगमा चीनको दबदबा झन् बलियो, आयातको ३६ प्रतिशत हिस्सा एक्लै कब्जा

काठमाडौँ । भारतले स्वदेशमै उत्पादन बढाएर अटोमोबाइल उद्योगलाई आत्मनिर्भर बनाउने लक्ष्य अघि सारेको भए पनि अटो कम्पोनेन्ट क्षेत्रमा भने चीनप्रतिको निर्भरता झन् बढ्दै गएको देखिएको छ । पछिल्लो आर्थिक वर्षमा भारतले आयात गरेका सम्पूर्ण अटो पार्ट्समध्ये ३६ प्रतिशत चीनबाट आएको तथ्य सार्वजनिक भएपछि उद्योगको वास्तविक अवस्था फेरि चर्चामा आएको हो ।

भारतीय अटो कम्पोनेन्ट उद्योगले आर्थिक वर्ष २०२५/२६ मा करिब ७ लाख ६० हजार करोड भारतीय रुपैयाँ बराबरको कारोबार गर्दै नयाँ कीर्तिमान कायम गरेको छ । घरेलु उत्पादन पनि १२ दशमलव ७ प्रतिशतले बढेको छ । तर उत्पादनसँगै आयातको गति अझ तीव्र बनेपछि व्यापार सन्तुलन उल्टिएको छ ।

उद्योगसम्बद्ध तथ्यांकअनुसार अटो कम्पोनेन्ट आयात १३ प्रतिशतले बढेर २५ अर्ब ४० करोड अमेरिकी डलर पुगेको छ भने निर्यात वृद्धि केवल ५ प्रतिशतमा सीमित रह्यो । परिणामस्वरूप भारतको अटो कम्पोनेन्ट क्षेत्रमा १ अर्ब ३७ करोड अमेरिकी डलर बराबरको व्यापार घाटा देखिएको छ ।

चीनको बजार हिस्सा आर्थिक वर्ष २०२३/२४ मा करिब ३० प्रतिशत र २०२४/२५ मा ३२ प्रतिशत रहेको थियो । अहिले भने त्यो बढेर ३६ प्रतिशत पुगेको छ । एसियाबाट मात्रै भएको कुल १७ अर्ब ७५ करोड डलरको आयातमध्ये करिब ९ अर्ब डलर बराबरका कम्पोनेन्ट चीनबाट आएका छन् । तुलनात्मक रूपमा जापानको हिस्सा ११ प्रतिशत र जर्मनीको १० प्रतिशत मात्रै रहेको छ ।

भारतले इन्जिन, ड्राइभ ट्रान्समिसन, स्टेयरिङ प्रणालीजस्ता कम्पोनेन्ट विदेशमा उल्लेखनीय रूपमा निर्यात गरिरहेको भए पनि यिनै समूहका पार्ट्स आयातमा पनि ठूलो हिस्सा ओगटेका छन् । यसले उद्योगभित्र अझै प्रविधि र उत्पादन क्षमताको असन्तुलन रहेको संकेत गरेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ ।

विद्युतीय सवारीसाधनको विस्तारसँगै अटोमोबाइलमा प्रयोग हुने इलेक्ट्रोनिक्स सामग्रीको माग तीव्र रूपमा बढेको छ । तर ब्याट्री, पावर इलेक्ट्रोनिक्स, सुरक्षा प्रणाली तथा अन्य उच्च प्रविधियुक्त कम्पोनेन्टको स्थानीय उत्पादन पर्याप्त हुन नसक्दा भारतीय कम्पनीहरू चीनकै सप्लाई चेनमा निर्भर हुन बाध्य भएका छन् ।

उद्योगका अधिकारीहरूका अनुसार चीनले गत वर्ष मात्रै एक करोड ५० लाखभन्दा बढी विद्युतीय सवारी उत्पादन गरेकाले त्यहाँको सप्लाई चेन अहिले विश्वकै सबैभन्दा विकसित र प्रतिस्पर्धी मानिन्छ । त्यसैले मूल्य र उपलब्धताको हिसाबले भारतीय उत्पादकले पनि चीनबाटै सामग्री खरिद गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको हो ।

यसका साथै विश्वका धेरै अटो निर्माता कम्पनीले अपनाएको 'मदर प्लान्ट' रणनीतिले पनि आयात घट्न दिएको छैन । अत्यन्त उच्च प्रविधियुक्त कम्पोनेन्ट एउटै देशमा ठूलो परिमाणमा उत्पादन गरेर विश्वभर आपूर्ति गर्ने अभ्यासका कारण भारतमा धेरै पार्ट्सको स्थानीय उत्पादन अझै सुरु हुन सकेको छैन ।

विशेषगरी प्रिमियम तथा लक्जरी सवारीसाधनमा प्रयोग हुने अटोमेटिक ड्राइभट्रेन, उच्च क्षमताका ट्रान्समिसन तथा अन्य जटिल कम्पोनेन्ट अझै विदेशबाटै ल्याउनुपर्ने अवस्था रहेको उद्योग स्रोतको भनाइ छ ।

दुर्लभ पृथ्वीजन्य चुम्बकीय पदार्थको आपूर्तिमा चीनले कडाइ गरेपछि विद्युतीय मोटर उत्पादनमा समेत नयाँ चुनौती थपिएको छ । आवश्यक कच्चा पदार्थ नपाउँदा धेरै भारतीय कम्पनीले मोटर वा रोटर जस्ता तयार कम्पोनेन्ट नै आयात गर्न थालेका छन् । यसले स्वदेशमै हुन सक्ने मूल्य अभिवृद्धि समेत घटाएको उद्योगको निष्कर्ष छ ।

यसैबीच दक्ष जनशक्तिको अभाव पनि अर्को ठूलो चुनौतीका रूपमा देखिएको छ । उत्पादन लागत नियन्त्रण, समान गुणस्तर र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धा कायम राख्न उद्योगहरू अहिले स्वचालन, रोबोटिक्स र डिजिटल उत्पादन प्रणालीतर्फ तीव्र रूपमा अग्रसर भइरहेका छन् ।

विश्वव्यापी सप्लाई चेन अहिले यसरी आपसमा जोडिएको छ कि भारतजस्तो ठूलो उत्पादन केन्द्रसमेत चीनबाट आउने कम्पोनेन्टबिना पूर्ण रूपमा अघि बढ्न सकेको छैन । यसको असर भारतमा मात्रै सीमित नरही नेपालसहित दक्षिण एसियाली बजारमा उपलब्ध हुने सवारीसाधनको मूल्य, स्पेयर पार्ट्सको आपूर्ति तथा विद्युतीय सवारीसाधनको लागतमा समेत देखिन सक्ने विज्ञहरूको आकलन छ ।

"भारतले उत्पादन क्षमता विस्तार गरिरहेको भए पनि उच्च प्रविधियुक्त कम्पोनेन्टमा आत्मनिर्भर हुन अझै समय लाग्ने देखिन्छ । त्यसैले निकट भविष्यमा चीनको प्रभाव पूर्ण रूपमा हट्ने सम्भावना कम छ ।"

समग्रमा हेर्दा भारतको अटो उद्योग उत्पादन र बजार विस्तारमा नयाँ उचाइमा पुगे पनि प्रविधि, इलेक्ट्रोनिक्स तथा विद्युतीय सवारीसाधनका प्रमुख कम्पोनेन्टमा चीनप्रतिको निर्भरता अझै घट्न सकेको छैन । यही कारण आत्मनिर्भर उद्योग निर्माणको यात्रा अपेक्षाभन्दा जटिल र लामो बन्ने संकेत पछिल्लो तथ्यांकले स्पष्ट रूपमा दिएको छ ।