कच्चा तेलको भाउ फेरि उकालो, नेपालमा यातायातदेखि महँगीसम्म असर पर्ने चिन्ता

काठमाडौं । मध्यपूर्वमा अमेरिका र इरानबीच फेरि चर्किएको सैन्य तनावले अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारमा ठूलो हलचल ल्याएको छ । विश्वकै प्रमुख तेल ढुवानी मार्ग मानिने स्ट्रेट अफ होर्मुज क्षेत्रमा सुरक्षा जोखिम बढेसँगै मंगलबार अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य एक महिनाकै उच्च स्तरमा पुगेको हो । यसले तेल आयातमा पूर्ण रूपमा निर्भर नेपालजस्ता मुलुकमा समेत इन्धन मूल्य बढ्ने र त्यसको प्रत्यक्ष असर दैनिक उपभोग्य वस्तुदेखि यातायातसम्म पर्ने चिन्ता बढाएको छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ब्रेन्ट क्रुडको मूल्य प्रतिब्यारेल १ डलर ५० सेन्टले बढेर ८४ डलर ८० सेन्ट पुगेको छ । त्यस्तै अमेरिकी बेञ्चमार्क वेस्ट टेक्सास इन्टरमिडियट (डब्लुटीआई) पनि १ डलर ७० सेन्टले बढ्दै प्रतिब्यारेल ७९ डलर ८४ सेन्टमा कारोबार भएको छ । सोमबार मात्रै ब्रेन्टको मूल्य करिब ९.६ प्रतिशतले उकालो लागेको थियो, जुन पछिल्ला धेरै वर्षयताकै सबैभन्दा ठूलो दैनिक वृद्धिमध्ये एक मानिएको छ ।

तेल बजारमा आएको यो उछालको प्रमुख कारण अमेरिका र इरानबीच बढ्दो सैन्य टकराव हो । अमेरिकी सेनाले लगातार तेस्रो रात पनि इरानमाथि सैन्य कारबाही जारी राखेको छ भने अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानी जलमार्गमाथिको नाकाबन्दी पुनः लागू गर्ने घोषणा गर्दै स्ट्रेट अफ होर्मुजको सुरक्षा व्यवस्थापनका लागि २० प्रतिशत शुल्क प्रस्ताव गरेका छन् । यी घटनाले विश्व ऊर्जा आपूर्तिमै नयाँ जोखिम थपिएको विश्लेषण गरिएको छ ।

बजार विश्लेषकहरूका अनुसार स्ट्रेट अफ होर्मुज पूर्ण रूपमा बन्द नभए पनि त्यहाँको असुरक्षा बढेपछि तेल बोक्ने जहाजहरूको आवागमन प्रभावित हुन थालेको छ । यही कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारले सम्भावित आपूर्ति संकटलाई मूल्यमा प्रतिबिम्बित गर्न थालेको हो ।

यसैबीच, संयुक्त अरब इमिरेट्सका दुई तेल ट्यांकर ओमानको समुद्री क्षेत्रमा इरानबाट प्रहार गरिएका दुई क्रुज मिसाइलको असरमा परेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन् । उक्त घटनामा एक भारतीय चालक दलका सदस्यको मृत्यु भएको छ भने अन्य आठ जना घाइते भएका छन् । पछिल्ला दुई महिनायता स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै सञ्चालन हुने तेल ट्यांकरको संख्या पनि उल्लेख्य रूपमा घटेको तथ्यांकले देखाएको छ ।

विश्लेषकहरूको भनाइमा अहिले सबैभन्दा ठूलो प्रश्न तेल उत्पादन होइन, तेल सुरक्षित रूपमा विश्व बजारसम्म पुग्छ कि पुग्दैन भन्ने हो । यदि होर्मुजमार्फत हुने ढुवानीमा ठूलो अवरोध आयो भने कच्चा तेलको मूल्य अझै तीव्र रूपमा बढ्न सक्ने जोखिम रहेको उनीहरूको अनुमान छ । तर सैन्य तनावका बीच पनि तेल आपूर्ति नियमित रह्यो भने बजारमा अहिले देखिएको मनोवैज्ञानिक दबाब विस्तारै कम हुन सक्छ ।

नेपालमा कस्तो असर पर्न सक्छ ?

नेपालले उपभोग गर्ने सम्पूर्ण पेट्रोलियम पदार्थ भारतमार्फत आयात गर्छ, तर त्यसको आधार अन्तर्राष्ट्रिय कच्चा तेलको मूल्य नै हो । त्यसैले विश्व बजारमा तेल महँगिएसँगै केही समयपछि भारतीय आयल कर्पोरेसनले नेपाल आयल निगमलाई पठाउने नयाँ मूल्यसूची पनि महँगो आउन सक्ने सम्भावना बढ्छ ।

यदि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अहिलेको मूल्यवृद्धि लामो समय कायम रह्यो भने नेपालमा पेट्रोल, डिजेल र हवाई इन्धनको मूल्य पुनः बढ्न सक्छ । त्यसको असर सार्वजनिक यातायातको भाडा, मालवाहक ढुवानी, निर्माण सामग्री, कृषि उत्पादनको लागत तथा दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्यसम्म पुग्न सक्छ । पछिल्ला वर्षहरूमा देखिएको अनुभवले पनि अन्तर्राष्ट्रिय तेल बजारको उतारचढाव नेपाली बजारमा केही साताभित्रै प्रत्यक्ष रूपमा महसुस हुने गरेको देखाउँछ ।

पृष्ठभूमि

स्ट्रेट अफ होर्मुज विश्वकै सबैभन्दा संवेदनशील समुद्री तेल मार्गमध्ये एक हो । विश्वमा दैनिक निर्यात हुने कच्चा तेलको करिब पाँचमध्ये एक भाग यही मार्ग हुँदै विभिन्न मुलुकमा पुग्ने भएकाले यहाँ हुने कुनै पनि सैन्य गतिविधिले अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारलाई तुरुन्त प्रभावित पार्ने गर्दछ । त्यसैले अमेरिका–इरानबीचको पछिल्लो तनावलाई केवल क्षेत्रीय सुरक्षा संकट मात्र नभई विश्व अर्थतन्त्रका लागि समेत महत्वपूर्ण घटनाका रूपमा हेरिएको छ । यदि यो अवस्था थप जटिल बन्दै गयो भने तेलसँगै विश्वव्यापी ढुवानी लागत, मुद्रास्फीति र आर्थिक वृद्धिदरमा समेत दबाब पर्न सक्ने अर्थशास्त्रीहरूको चेतावनी छ ।