मृत ईभी ब्याट्रीबाट ९० प्रतिशत लिथियम निकाल्दै जापान, आयात निर्भरता घटाउने नयाँ अस्त्र

काठमाडौं । विद्युतीय सवारीसाधनको प्रयोग तीव्र रूपमा बढ्दै जाँदा प्रयोग भइसकेका ब्याट्रीको व्यवस्थापन विश्वभर चुनौती बन्दै गएको छ । यही चुनौतीलाई अवसरमा बदल्ने प्रयासस्वरूप जापानले पुराना लिथियम–आयन ब्याट्रीबाट करिब ९० प्रतिशतसम्म लिथियम पुनःप्राप्त गर्न सफल भएको जनाएको छ ।

जापानको फुकुई प्रिफेक्चरस्थित सुरुगा सहरमा रहेको जेएक्स मेटल्स सर्कुलर सोलुसन्सको प्लान्टले नयाँ क्लोज्ड–लुप रासायनिक प्रक्रियामार्फत लिथियम पुनःप्राप्तिको दर ५० प्रतिशतभन्दा कमबाट बढाएर करिब ९० प्रतिशत पुर्‍याएको हो । कम्पनीका अनुसार यस प्रक्रियाबाट उच्च शुद्धताको लिथियम उत्पादन गर्न सकिन्छ, जसलाई फेरि नयाँ ब्याट्री निर्माणमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

यो उपलब्धिलाई केवल रिसाइक्लिङ प्रविधिको सुधारका रूपमा मात्र हेरिएको छैन । ब्याट्री उत्पादनका लागि आवश्यक लिथियम, निकल र कोबाल्टजस्ता खनिजमा आयातमा निर्भर जापानका लागि यो प्रविधि भविष्यको कच्चा पदार्थ सुरक्षित गर्ने रणनीतिक कदमका रूपमा समेत हेरिएको छ ।

प्रक्रियामा प्रयोग भइसकेका ब्याट्रीलाई पहिले तापीय प्रशोधन गरी टुक्र्याइन्छ र त्यसबाट ‘ब्ल्याक मास’ भनिने धातुयुक्त पाउडर तयार गरिन्छ । त्यसपछि हाइड्रोमेटालर्जी प्रक्रियामार्फत लिथियम, निकल र कोबाल्ट अलग गरिन्छ । यसमा नयाँ रासायनिक पदार्थ थपिरहनुको सट्टा पुनःप्राप्त गरिएको लिथियम हाइड्रोक्साइडलाई फेरि सोही प्रक्रियामा प्रयोग गरिन्छ, जसले लिथियम खेर जाने मात्रा उल्लेखनीय रूपमा घटाउने कम्पनीको दाबी छ ।

जेएक्स मेटल्सका अनुसार नयाँ प्रणालीले परम्परागत रिसाइक्लिङ विधिको तुलनामा करिब ४० प्रतिशत कम कार्बन प्रभाव पार्न सक्छ । यसले नयाँ खानी उत्खननको आवश्यकता घटाउनुका साथै वातावरणीय असर कम गर्न पनि सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

यद्यपि, चुनौती भने अझै बाँकी छ । जापानमा प्रयोग भइसकेका लिथियम–आयन ब्याट्रीमध्ये ठूलो हिस्सा अझै औपचारिक रिसाइक्लिङ प्रणालीसम्म पुग्न सकेको छैन । त्यसैले उच्च दक्षताको प्रविधि भए पनि पर्याप्त मात्रामा पुराना ब्याट्री सङ्कलन गर्न नसकिए यसको पूर्ण लाभ लिन कठिन हुने विश्लेषकहरूको भनाइ छ ।

विश्वका अन्य कम्पनीहरूले पनि ब्याट्री सामग्रीको उच्च पुनःप्राप्ति दर दाबी गरिरहेका छन् । त्यसैले जेएक्स मेटल्सको उपलब्धिलाई विश्वकै पहिलो नभई व्यावसायिक स्तरमा प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गरिएको महत्वपूर्ण प्रगतिका रूपमा हेरिएको छ ।

ईभी बजार विस्तारसँगै आगामी वर्षहरूमा लाखौँ ब्याट्री प्रयोगयोग्य अवधि पूरा गर्ने अनुमान गरिएको छ । यस्तो अवस्थामा पुराना ब्याट्रीलाई फोहोरका रूपमा होइन, नयाँ ब्याट्रीका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थको स्रोतका रूपमा उपयोग गर्न सकिए भविष्यमा खनिज आपूर्ति शृङ्खला थप दिगो बन्न सक्ने विश्वास गरिएको छ ।