पहिरो प्रकृतिले ल्याउँछ, वैकल्पिक सडक नहुँदा देश रोकिन्छ

काठमाडौं । एउटा पहिरोले केही मिटर सडक छोप्दा हजारौँ यात्रु किन रोकिन्छन् ? नदीले एउटा अस्थायी डाइभर्सन बगाउँदा दुई प्रदेशबीचको यातायात किन प्रभावित हुन्छ ? प्राकृतिक विपत्तिको दोष वर्षा, बाढी वा हिमपातलाई दिन सजिलो छ । तर अहिले देशभर देखिएको यातायात अवरोधले अर्को गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—नेपालका सडक विपत्तिका कारण मात्र बन्द भएका हुन्, वा भरपर्दो विकल्प नभएका कारण एउटा अवरोधले सम्पूर्ण मोबिलिटी प्रणाली नै रोकिएको हो ?

लगातारको वर्षापछि पृथ्वी राजमार्ग, बीपी राजमार्ग, नारायणगढ–मुग्लिन सडक र सिद्धार्थ राजमार्गलगायतका मुख्य मार्ग प्रभावित भएका छन् । कृष्णभीरमा पहिरो दोहोरिएको छ भने रोशी खोलाको बाढीले बीपी राजमार्गका चौकीडाँडा र घुमाउनेमा बनाइएका दुई अस्थायी डाइभर्सन बगाएको छ । सिद्धबाबा क्षेत्रमा सडक अवरुद्ध हुँदा पश्चिमतर्फको यात्रा प्रभावित भएको छ । उता हिमपातले कोरला नाकाबाट हुने कन्टेनर आवतजावतमा असर पारेको छ । घटना फरक स्थानमा भएका छन्, तर सबैले देखाएको समस्या एउटै हो—नेपालको सडक सञ्जालमा अवरोधपछि तत्काल प्रयोग गर्न सकिने भरपर्दो विकल्प निकै कम छन् ।

सडक बन्द हुनु भनेको गाडी अगाडि बढ्न नसक्नु मात्र होइन । यात्रुवाहक बस रोकिँदा मानिसको यात्रा, उपचार, पढाइ र काम रोकिन्छ । ट्रक रोकिँदा खाद्यान्न, इन्धन, औषधि, औद्योगिक कच्चा पदार्थ र सवारीका स्पेयर पार्ट्स समयमै पुग्दैनन् । नाकाबाट भित्रिएका नयाँ गाडी गन्तव्यसम्म ल्याउन ढिलाइ हुन्छ । ढुवानी समय लम्बिँदा चालकको खाना, बसोबास र इन्धन खर्च बढ्छ, व्यवसायीको पुँजी बाटोमै अड्किन्छ र त्यसको केही हिस्सा अन्ततः उपभोक्ताले तिर्ने मूल्यमा पुग्न सक्छ । बाटो बग्दा गाडी मात्र रोकिन्न, अर्थतन्त्रको गति पनि सुस्त हुन्छ ।

नेपालका धेरै राजमार्ग नक्सामा एकअर्काका विकल्पजस्ता देखिन्छन् । तर व्यवहारमा तिनको चौडाइ, भारवहन क्षमता, मोड, पुल र सडक सतह सबै प्रकारका सवारीका लागि उपयुक्त हुँदैनन् । यात्रुवाहक सानो गाडी जान सक्ने बाटोबाट ठूलो बस, इन्धन ट्यांकर वा भारी कन्टेनर लैजान सकिन्छ भन्ने हुँदैन । एउटा प्रमुख मार्ग बन्द हुँदा अर्को सडकमा अस्वाभाविक चाप बढ्छ र वैकल्पिक भनिएको बाटो आफैँ जोखिममा पर्न सक्छ । त्यसैले नक्सामा अर्को सडक देखिनु र व्यवहारमा प्रयोग गर्न मिल्ने वैकल्पिक यातायात करिडोर हुनु एउटै कुरा होइन ।

बीपी राजमार्गका डाइभर्सन बग्नुले अर्को कमजोरी देखाएको छ । विपत्तिपछि माटो भरेर वा खोलाबाट अस्थायी ट्र्याक निकालेर सवारी चलाउनु तत्कालीन आवश्यकताका लागि उपयोगी हुन्छ । तर अस्थायी मार्ग खुलेको अवस्थालाई सडक पूर्ण रूपमा पुनःस्थापित भएको ठान्न मिल्दैन । त्यस्तो डाइभर्सनको भारवहन क्षमता, नदीको बहाव र अर्को वर्षाले पार्न सक्ने असर स्थायी सडकको भन्दा फरक हुन्छ । सडक खुलेको सूचना पाएर यात्रामा निस्किएको चालकले अगाडि अस्थायी संरचना छ कि स्थायी सडक भन्ने जानकारीसमेत नपाउन सक्छ । त्यसैले विपत्तिपछि ‘सवारी चल्यो’ भन्दा ‘कुन सवारी कति सुरक्षित रूपमा चल्न सक्छ’ भन्ने सूचना बढी आवश्यक हुन्छ ।

नेपालमा भरपर्दो र एकीकृत सडक सूचना प्रणालीको अभाव पनि उत्तिकै ठूलो समस्या हो । सडक विभाग, प्रहरी, जिल्ला प्रशासन र स्थानीय तहका सूचना अलग–अलग माध्यमबाट आउँछन् । कुनै सडक बिहान बन्द, दिउँसो एकतर्फी र साँझ फेरि पूर्ण अवरुद्ध हुन सक्छ । तर त्यो परिवर्तन चालक र यात्रुसम्म तत्काल पुग्छ भन्ने सुनिश्चित छैन । सामाजिक सञ्जालमा आएको पुरानो भिडियो वा अपुष्ट पोस्टका आधारमा यात्रा तय गर्दा जोखिम अझ बढ्न सक्छ । चालकलाई सडकको अवस्था, अपडेट गरिएको समय, सवारीको प्रकारअनुसार अनुमति, रातिको प्रतिबन्ध र वैकल्पिक मार्ग एउटै आधिकारिक माध्यमबाट उपलब्ध हुनुपर्छ ।

विपत्तिका बेला सवारी व्यवस्थापन पनि सडक खुलाउने कामजत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । लामो जाममा एम्बुलेन्सका लागि बाटो, यात्रुका लागि सुरक्षित प्रतीक्षा क्षेत्र, खानेपानी, शौचालय, प्राथमिक उपचार र गाडी फर्काउने ठाउँ आवश्यक पर्छ । पहिरोको जोखिम भएको स्थानमै सयौँ सवारी लाम लगाएर राख्नु अर्को दुर्घटनाको आधार बन्न सक्छ । विद्युतीय गाडीका लागि नजिकको चार्जिङ स्टेसन र त्यसको सञ्चालन अवस्था चाहिन्छ भने इन्धन गाडी पनि लामो जाममा इन्धन अभावमा पर्न सक्छन् । विपद् व्यवस्थापन सडकबाट माटो हटाउने डोजरमा मात्र सीमित हुन सक्दैन ।

हरेक पहाडमा तुरुन्त अर्को राजमार्ग बनाउनु सम्भव छैन । तर जोखिमयुक्त खण्ड पहिचान गरेर वर्षाअघि उपकरण र जनशक्ति राख्ने, अस्थायी डाइभर्सन नियमित जाँच्ने, मालवाहक तथा यात्रुवाहक सवारीका लागि फरक आकस्मिक योजना बनाउने र सडकको अवस्था तत्काल अपडेट गर्ने काम सम्भव छ । विपत्ति प्राकृतिक हुन सक्छ; तर हरेक पटक उही स्थानमा उही किसिमले देश रोकिनु केवल प्राकृतिक घटना होइन । गाडी बिक्री बढ्नु अटोमोबाइल बजारको प्रगति हो, तर ती गाडी विपत्तिमा पनि सुरक्षित र अनुमानयोग्य रूपमा गन्तव्यसम्म पुग्न सक्ने अवस्था बन्नु देशको वास्तविक मोबिलिटी प्रगति हो ।