बाढीपछि सडक सञ्जाल अस्तव्यस्त, पर्यटन सिजनमै यातायात क्षेत्रलाई धक्का

काठमाडौं । अवरुद्ध सडकमा पहिरो पन्छाएर एउटा गाडी चल्ने बाटो खुल्नुलाई सामान्यतः यातायात सञ्चालनमा आएको मानिन्छ । तर यात्राको समय निश्चित छैन, सडक फेरि बन्द हुने जोखिम छ र गन्तव्यमा पुग्ने भरोसा नै कमजोर भएको अवस्थामा त्यो सडक साँच्चिकै खुलेको मान्न सकिन्छ ? पछिल्लो बाढीपहिरोपछि नेपालको सडक सञ्जालमा देखिएको समस्या अब भौतिक अवरोधमा मात्र सीमित छैन, यसले दशैंको आवागमनसँगै सुरु भएको मुख्य पर्यटन सिजनको विश्वाससमेत कमजोर बनाएको छ ।

चार दिनदेखि पूर्ण रूपमा बन्द रहेको बीपी राजमार्ग असोज १३ गते बेलुकासम्म खोल्ने तयारी गरिएको छ । पृथ्वी राजमार्गको कृष्णभीर र चालिसे क्षेत्रमा पहिरो हटाएर एकतर्फी यातायात चलाइए पनि पूर्ण रूपमा दुईतर्फी खुलाउन अझै तीन–चार दिन लाग्न सक्ने अनुमान छ । नारायणगढ–मुग्लिन सडकको धारापानी र सिमलताल क्षेत्रमा पनि एकतर्फी मात्रै सवारी सञ्चालन भइरहेको छ भने हेटौँडा–भैँसे–भिमफेदी–फाखेल–काठमाडौं सडक पहिरोका कारण ठप्प भएको विवरण छ ।

सडकको यस्तो अवस्थाले यात्रुलाई केवल केही घण्टा ढिलो बनाउँदैन । सार्वजनिक बसले एउटा यात्रा सकेर अर्को रुट समात्ने समय बिग्रन्छ, चालक र सहचालकको कार्यतालिका प्रभावित हुन्छ र सवारी बीच बाटोमै लामो समय रोकिँदा इन्धन, खाना तथा व्यवस्थापन खर्च बढ्छ । वैकल्पिक सडक प्रयोग गर्दा दूरी र सञ्चालन समय थपिन सक्छ । तर यी खर्च कति बढेका छन् भन्ने औपचारिक विवरण उपलब्ध नभएकाले त्यसलाई निश्चित रकम वा प्रतिशतमा देखाउन अहिले सम्भव छैन ।

पर्यटन क्षेत्रमा यसको असर अझ फरक हुन्छ । नियमित यात्रुले सडक खुलेसम्म प्रतीक्षा गर्न सक्छ, तर निश्चित मिति, होटल बुकिङ, पदयात्रा अनुमति वा हवाई टिकटसँग जोडिएको पर्यटकले अनिश्चित यात्रालाई सजिलै स्वीकार गर्दैन । सडक बन्द हुँदा पर्यटक गन्तव्यसम्म पुग्न नसक्ने मात्र होइन, जोखिमको सूचना सुनेर यात्रा नै स्थगित गर्न सक्छ । यसको असर गाडी भाडा, होटल, रेस्टुरेन्ट, पर्यटक पथप्रदर्शक, पदयात्रा सहयोगी र सडक किनारका स्थानीय व्यवसायसम्म पुग्छ ।

नेपालको मुख्य शरदकालीन पर्यटन सिजन सुरु भएकै बेला हिमलुङ हिमाल क्षेत्रमा विदेशी आरोहीका लागि आधार शिविर तयार गरिरहेका नेपाली कामदार हिमपहिरोमा परेका थिए । गम्भीर मौसमले उद्धारमा समेत अवरोध पुर्‍याएको विवरणले पर्यटन सञ्चालन सडक वा विमानस्थलमा मात्र निर्भर नरहेको देखाउँछ । गन्तव्यसम्म पुग्ने सडक, सञ्चार, विद्युत्, मौसम सूचना र आपत्कालीन उद्धार सबै एउटै यात्रा प्रणालीका भाग हुन् ।

पछिल्लो बाढीपछि मनाङ, मुस्ताङ, म्याग्दी र बागलुङमा विद्युत् आपूर्ति अवरुद्ध भएको तथा केही क्षेत्रमा दूरसञ्चार सेवा प्रभावित भएको विवरण पनि आएको थियो । यसको अर्थ सडक खुलेर पर्यटक गन्तव्यमा पुगे पनि होटलको बिजुली, डिजिटल भुक्तानी, मोबाइल सम्पर्क र स्थानीय सेवाहरू सामान्य नहुन सक्छन् । पर्यटनको पुनःसञ्चालनलाई त्यसैले सडकमा सवारी गुडेको दृश्यबाट मात्रै मापन गर्न मिल्दैन ।

यस्तो अवस्थामा यातायात र पर्यटन क्षेत्रलाई सबैभन्दा बढी चाहिने कुरा गति होइन, विश्वसनीय सूचना हो । सडक एकतर्फी हो कि दुईतर्फी, राति गाडी चल्छ कि चल्दैन, कुन प्रकारका सवारीलाई अनुमति छ, वैकल्पिक मार्ग कति सुरक्षित छ र अनुमानित यात्रा समय कति हो भन्ने जानकारी एउटै स्थानबाट नियमित रूपमा अद्यावधिक हुनुपर्छ । फरक–फरक निकायले छुट्टाछुट्टै सूचना दिँदा यात्रु, चालक र पर्यटन व्यवसायीले एउटै सडकबारे फरक विवरण पाउन सक्छन् ।

अस्थायी ट्र्याक खोल्नु तत्काल आवागमनका लागि आवश्यक समाधान हो । तर कमजोर सतह, साँघुरो मोड, नदी कटान र माथिबाट पुनः पहिरो खस्ने जोखिम भएको सडकमा सवारीको संख्या बढाउँदा अर्को अवरोध वा दुर्घटना निम्तिन सक्छ । विशेषगरी राति, वर्षा भइरहेको बेला र अपरिचित चालकका लागि “सडक खुलेको” सूचना सुरक्षित यात्राको सुनिश्चितता होइन । सडकको अवस्था र प्रयोग गर्न मिल्ने समय स्पष्ट नगरी सञ्चालन खुलाउँदा निर्णयको जोखिम चालक र यात्रुमाथि सर्छ ।

अहिले पर्यटन क्षेत्रमा परेको वास्तविक आर्थिक क्षति, रद्द भएका बुकिङ वा प्रभावित यात्रुको एकीकृत तथ्याङ्क सार्वजनिक भइसकेको छैन । त्यसैले सडक अवरोधकै कारण पर्यटनमा यति प्रतिशत गिरावट आयो भन्न सकिँदैन । तर मुख्य पर्यटन सिजनमा प्रवेशद्वार र वैकल्पिक मार्ग एकैपटक अनिश्चित हुँदा यसको प्रभाव एउटै सडक खण्डमा रोकिँदैन । नेपालको पर्यटन पुनः सामान्य हुन सडक खुल्नु पहिलो चरण हो; यात्राको समय, सुरक्षा र सूचनाप्रतिको विश्वास फर्कनु त्यसपछिको ठूलो काम हो ।