अब उपत्यकामा फरक यातायात युग: सिन्डिकेट अन्त्यदेखि स्मार्ट सार्वजनिक ट्रान्सपोर्टसम्म

काठमाडौं, एशियाली विकास बैंक (ADB) को ऋण तथा अनुदान सहयोगमा नेपाल सरकारले कार्यान्वयनमा ल्याएको काठमाडौं दिगो सहरी यातायात आयोजना (KSUTP) अन्तर्गत उपत्यकाको सार्वजनिक यातायात व्यवस्थामा आमूल सुधार गर्न एक विस्तृत प्रतिवेदन तयार भएको छ ।

अहिलेको अवस्था: के छ समस्या ?
प्रतिवेदनअनुसार काठमाडौं उपत्यकाको सार्वजनिक यातायात प्रणाली अहिले अत्यन्त जटिल र अव्यवस्थित छ । करिब २०० वटा रुटहरू सञ्चालनमा रहेका छन् जसमा ७ बस, ९३ मिनीबस, ७३ माइक्रोबस र २० टेम्पो रुट समावेश छन् ।

मुख्य समस्याहरू:
रुट दोहोरिने समस्या: एउटै कोरिडोरमा टेम्पो, माइक्रोबस र मिनीबस एकसाथ दौडिरहेका छन् । एउटै रुटमा २० सम्म फरकफरक पर्मिट दिइएको अवस्था पाइएको छ ।
सानो सवारी, ठूलो भिड: उच्च माग भएका मार्गमा ठूला बस नभई हजारौं सानासाना सवारीले यातायात जाम बढाइरहेको छ ।
शहर केन्द्रमा टर्मिनल थुप्रिनु: पुरानो बसपार्क, NAC टर्मिनल, रत्नपार्क टर्मिनल लगायत चारवटा टर्मिनल सिधै सिटी सेन्टरमा रहेकाले ट्राफिक जाम झनै बढेको छ ।
यात्रु सुविधाको अभाव: बस स्टपहरूमा छाना, बेन्च वा सूचना बोर्डको नामोनिशान छैन ।
सेवाको गुणस्तर कमजोर: तालिकाबिना सञ्चालन, पूर्ण क्षमता नभरिकन बस नछुट्ने, ओभरक्राउडिङ र लामो प्रतीक्षाले यात्रुहरू सार्वजनिक यातायातमाथि विश्वास गुमाउँदैछन् ।

कति मान्छे, कति यात्रा ?
उपत्यकाका २४ लाख बासिन्दाले प्रतिदिन झण्डै ३४ लाख एकतर्फी यात्रा गर्छन् । यसमध्ये:
४१% पैदलयात्रा
२८% सार्वजनिक यातायात (बस, माइक्रोबस, मिनीबस, टेम्पो)
२६% मोटरसाइकल
४% मात्र कार
कुल दर्ता सवारीमध्ये मोटरसाइकलको हिस्सा ७६% र सार्वजनिक यातायातको जम्मा ३% मात्र छ तर ती ३% सवारीले २८% यात्रु बोकिरहेका छन् ।

के हो नयाँ योजना ?
तीन तहको रुट संरचना
प्रतिवेदनले काठमाडौं उपत्यकाको यातायात नेटवर्कलाई तीन तहमा विभाजन गर्ने प्रस्ताव राखेको छ:

१. प्राइमरी रुट (मुख्य मार्ग) ८ वटा
नइकाप–भक्तपुर, नारायणगोपाल चोक–सातदोबाटो, जोरपाटी–सिटी सेन्टर, बालाजु–सिटी सेन्टर र रिङरोड कोरिडोरमा कुल १३१ किमी लम्बाइका रुट । यहाँ १२ मिटर (र रिङरोडमा १८ मिटर आर्टिकुलेटेड) ठूला बस सञ्चालन हुनेछन् । भविष्यमा BRT (बस र्याापिड ट्रान्जिट) को सम्भावना पनि यही मार्गमा छ ।

२. सेकेन्डरी रुट (माध्यमिक मार्ग) १६ वटा
कुल १७८ किमी । ९–१० मिटरका मझौला बस, ६० यात्रु क्षमता । शहर केन्द्र र प्राइमरी रुटसँग जोड्ने काम ।

३. टर्शियरी रुट (स्थानीय मार्ग) ४२ वटा
कुल २६४ किमी । साँघुरा गल्ली र बस्तीका सडकमा टेम्पो, माइक्रो र मिनीबस । पुरानो सहर क्षेत्रमा इलेक्ट्रिक सवारी प्राथमिकता ।

यस संरचनाले उपत्यकाका अधिकांश बासिन्दा ६०० मिटरभित्र सार्वजनिक यातायात पुग्ने सुनिश्चित गर्नेछ ।

टर्मिनलको पुनर्संरचना
शहर केन्द्रबाट टर्मिनल हटाई परिधीय क्षेत्रमा सार्न प्रस्ताव गरिएको छ:

नारायणगोपाल चोक, जोरपाटी, कोटेश्वर, सूर्यविनायक, सातदोबाटो, एकान्तकुना, कलंकी, नाइकाप र नयाँ बसपार्कमा टर्मिनल निर्माण ।
पुरानो बसपार्क हटाई कोटेश्वर नजिकै मनोहरा खोलाको पूर्वी छेउमा नयाँ अन्तरसहरी बस टर्मिनल निर्माण ।
रत्नपार्क र कान्तिपथ क्षेत्रमा इन्टरचेन्ज सुविधा ।

बस स्टपको मापदण्ड
क्षेत्रबस स्टप दूरी
शहर केन्द्र (CBD) हरेक ४०० मिटर
नगरपालिका क्षेत्र हरेक ६०० मिटर
उपत्यकाका बाहिरी क्षेत्र हरेक १ किमी

संस्थागत सुधार: नयाँ निकाय
प्रतिवेदनले काठमाडौं ट्रान्सपोर्ट म्यानेजमेन्ट कमिटी (KTMC) र काठमाडौं भ्याली बस एजेन्सी (KVBA) गठन गर्न र DoTM भित्र पब्लिक ट्रान्सपोर्ट डिभिजन स्थापना गर्न सिफारिस गरेको छ ।
व्यापार मोडलअनुसार निजी क्षेत्रका सञ्चालकहरूले सरकारसँग करारमा बस सेवा दिनेछन् सेवाको गुणस्तर र तालिका सरकारले तोक्ने, सञ्चालन निजी क्षेत्रले गर्ने ।

कार्यान्वयन योजना
१. DoTM भित्र सार्वजनिक यातायात महाशाखा स्थापना
२. सानो सवारीलाई उच्च माग भएका रुटमा नयाँ पर्मिट दिन रोक
३. दुईवटा पाइलट रुटमा करार प्रणाली परीक्षण
४. मास ट्रान्जिट (मेट्रो/BRT) सम्भाव्यता अध्ययन
५. कोटेश्वर अन्तरसहरी टर्मिनल निर्माण
६. KTMC र बस एजेन्सी गठन
७. चरणबद्ध रूपमा प्राइमरी रुटहरू कार्यान्वयन

यो प्रतिवेदन SMEC International (Australia), Brisbane City Enterprise, Transportation Planning International (UK) र GEOCE Consultants Nepal ले मिलेर तयार पारेका हुन् — Kathmandu Sustainable Urban Transport Project (KSUTP) अन्तर्गत ।