१६ हजार बस बने इलेक्ट्रिक, के नेपालका शहरमा पनि सम्भव छ यस्तो क्रान्ति?
काठमाडौँ । कुनै एक शहरले एक दशकभन्दा कम समयमा आफ्नो सम्पूर्ण सार्वजनिक बस प्रणालीलाई डिजेलबाट विद्युतीयमा रूपान्तरण गर्न सक्छ भन्ने कुरा केही वर्षअघिसम्म कल्पनाजस्तै लाग्थ्यो । तर चीनको शेन्झेनले यो सम्भव मात्र बनाएन, विश्वकै पहिलो पूर्ण विद्युतीय सार्वजनिक बस फ्लीट सञ्चालन गर्ने प्रमुख शहरको रूपमा इतिहास पनि रच्यो ।
सन् २०१७ सम्म आइपुग्दा शेन्झेनले १६ हजारभन्दा बढी सार्वजनिक बसलाई इलेक्ट्रिक बसले प्रतिस्थापन गरेको थियो। यससँगै शहरका सबै सार्वजनिक बसहरू विद्युतीय बनेका थिए, जुन विश्व यातायात इतिहासकै एउटा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि मानिन्छ ।
यस्तो विशाल रूपान्तरणका लागि केवल बस परिवर्तन गर्नु पर्याप्त थिएन । शहरभर सयौँ चार्जिङ स्टेशन निर्माण गरिए, हजारौँ चार्जिङ प्वाइन्ट जडान गरिए र विद्युत् वितरण प्रणालीलाई समेत सुदृढ बनाइयो । साथै, बस सञ्चालनलाई प्रभावकारी बनाउन अत्याधुनिक फ्लीट व्यवस्थापन प्रविधिको प्रयोग गरिएको थियो ।
यसको प्रत्यक्ष लाभ पनि देखिएको छ । डिजेल बसको तुलनामा इलेक्ट्रिक बसले वायु प्रदूषण र ध्वनि प्रदूषण उल्लेखनीय रूपमा घटाएको छ । साथै, इन्धन र मर्मतसम्भार खर्च कम हुँदा सार्वजनिक यातायात सञ्चालन पनि थप किफायती बनेको छ । कार्बन उत्सर्जनमा आएको कमीले शहरको वातावरणीय लक्ष्य हासिल गर्न समेत सहयोग पुर्याएको छ ।
नेपालका लागि के सन्देश ?
के गर्नुपर्ला सरकारलाई ?
- काठमाडौं, पोखरा, भरतपुर लगायत प्रमुख शहरका लागि दीर्घकालीन सार्वजनिक यातायात विद्युतीकरण रोडम्याप तयार गर्ने ।
- सरकारी तथा निजी क्षेत्रको साझेदारीमा ठूला बस डिपो र फास्ट चार्जिङ पूर्वाधार निर्माण गर्ने ।
- सार्वजनिक यातायात व्यवसायीलाई इलेक्ट्रिक बस खरिदमा सहुलियतपूर्ण कर्जा तथा कर छुट उपलब्ध गराउने ।
- साझा टिकटिङ, रुट व्यवस्थापन र डिजिटल फ्लीट व्यवस्थापन प्रणाली लागू गर्ने ।
- डिजेल बसलाई चरणबद्ध रूपमा विस्थापन गर्ने स्पष्ट समयसीमा तय गर्ने ।
- ट्रली बस वा आधुनिक इलेक्ट्रिक बीआरटी (Bus Rapid Transit) जस्ता परियोजनाको सम्भाव्यता अध्ययन गर्ने ।
शेन्झेनको उदाहरण नेपालका लागि पनि निकै महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ । विशेषगरी काठमाडौं उपत्यका जस्तो सवारी चाप र वायु प्रदूषणको समस्या भोगिरहेको क्षेत्रमा सार्वजनिक यातायातको विद्युतीकरणले ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ ।
नेपालसँग यसका लागि एउटा ऐतिहासिक अनुभव पनि छ । एक समय काठमाडौंमा सञ्चालन भएको ट्रली बस सेवा दक्षिण एसियाकै प्रारम्भिक विद्युतीय सार्वजनिक यातायातमध्ये एक मानिन्थ्यो । विद्युत्बाट चल्ने उक्त सेवा प्राविधिक तथा व्यवस्थापकीय चुनौतीका कारण बन्द भए पनि यसले नेपालले विद्युतीय सार्वजनिक यातायातको अभ्यास दशकौँअघि नै सुरु गरिसकेको तथ्य सम्झाउँछ ।
आज परिस्थिति फरक छ । नेपालमा जलविद्युत् उत्पादन तीव्र गतिमा बढिरहेको छ, विद्युत् आपूर्ति तुलनात्मक रूपमा स्थिर बन्दै गएको छ र निजी क्षेत्रले इलेक्ट्रिक सवारीसाधनमा उल्लेखनीय लगानी गरिरहेको छ । यही कारणले विद्युतीय बस प्रणाली विस्तार गर्ने सम्भावना पहिलेभन्दा धेरै बलियो देखिन्छ ।
शेन्झेनजस्तै सफलता हासिल गर्न नेपालले केही आधारभूत कदम चाल्नुपर्ने देखिन्छ ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार नेपालले आफ्नै उत्पादनको स्वच्छ विद्युत् प्रयोग गरेर सार्वजनिक यातायात सञ्चालन गर्न सके इन्धन आयातमा निर्भरता घट्नुका साथै व्यापार घाटा कम गर्न समेत सहयोग पुग्न सक्छ ।
आज शेन्झेनलाई दिगो सार्वजनिक यातायातको सफल नमुनाका रूपमा हेरिन्छ ।
प्रश्न अब यो हो—एक समय ट्रली बस चलाइसकेको नेपालले पनि के विद्युतीय सार्वजनिक यातायातको नयाँ युग सुरु गर्न सक्छ ?
उचित नीति, पूर्वाधारमा लगानी र राजनीतिक प्रतिबद्धता भए यसको उत्तर ‘हो’ हुन सक्छ ।
