बेस आयल अभाव र तेल संकटः लुब्रिकेन्ट उद्योग दबाबमा

विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा देखिएको अस्थिरता अब नेपालका सवारीधनी, यातायात व्यवसायी र औद्योगिक क्षेत्रसम्म प्रत्यक्ष रूपमा आइपुगेको छ । पछिल्ला केही सातायता अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा इन्जिन आयल तथा लुब्रिकेन्ट्स उत्पादनका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थ ‘बेस आयल’को मूल्य अस्वाभाविक रूपमा बढ्दै गएको छ । त्यससँगै कच्चा तेलको मूल्यवृद्धि, अमेरिकी डलरको मजबुती, समुद्र्री ढुवानी संकट र आपूर्ति श्रृङ्खलामा आएको अवरोधले नेपालमा पनि इन्जिन आयलको मूल्य उल्लेखनीय रूपमा बढ्ने संकेत देखिएको छ ।

नेपाल पूर्ण रूपमा आयातमा निर्भर बजार भएकाले विश्व बजारमा हुने सानो उतारचढावको असर समेत प्रत्यक्ष रूपमा नेपाली उपभोक्ताले भोग्नुपर्ने अवस्था छ । पेट्रोल, डिजेल र एलपी ग्यासको मूल्य समायोजन भइरहेका बेला अब लुब्रिकेन्ट्स क्षेत्र पनि गम्भीर दबाबमा परेको देखिन्छ । अटोमोबाइल क्षेत्रमा सक्रिय व्यवसायीहरूका अनुसार आगामी महिनाहरूमा बाइक, कार, बस, ट्रक तथा औद्योगिक मेसिनरीमा प्रयोग हुने इन्जिन आयलको मूल्य १५ देखि २५ प्रतिशतसम्म बढ्न सक्ने अनुमान गरिएको छ ।

किन बढ्दैछ लुब्रिकेन्ट्सको मूल्य ?

१. बेस आयलको विश्वव्यापी संकट

इन्जिन आयल उत्पादनको मुख्य कच्चा पदार्थ बेस आयल हो । हाल विश्व बजारमा यसको आपूर्ति घट्दै गएको छ भने माग निरन्तर बढिरहेको छ । विशेषगरी मध्यपूर्व र एशियाली बजारमा उत्पादन कम हुँदा यसको मूल्य प्रति मेट्रिक टन करिब १,९६६ अमेरिकी डलरसम्म पुगेको अन्तर्राष्ट्रिय बजार विश्लेषणहरूले देखाएका छन् ।

नेपालका अधिकांश उद्योगहरूले भारत, सिंगापुर, यूएई लगायत मुलुकबाट बेस आयल आयात गर्ने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय मूल्यवृद्धिको प्रत्यक्ष असर नेपाली बजारमा परेको हो । अमेरिकी डलर बलियो बन्दै जाँदा आयातकर्ताको लागत थप बढेको छ ।

२. समुद्र्री ढुवानी संकट र ‘वार रिस्क प्रिमियम’

मध्यपूर्वमा बढ्दो भू–राजनीतिक तनावका कारण अन्तर्राष्ट्रिय समुद्र्री मार्गहरू जोखिमपूर्ण बनेका छन् । जहाज कम्पनीहरूले सुरक्षित तर लामो मार्ग प्रयोग गर्न थालेपछि ढुवानी समय र लागत दुवै बढेको छ ।

यससँगै कार्गो बिमा कम्पनीहरूले ‘वार रिस्क प्रिमियम’ उल्लेखनीय रूपमा बढाएका छन् । यसको असर नेपालमा आयात हुने लुब्रिकेन्ट्स र बेस आयलको ढुवानी लागतमा प्रत्यक्ष देखिएको छ । कोलकाता तथा विशाखापट्टनम बन्दरगाह हुँदै नेपाल आउने कच्चा पदार्थ अहिले पहिलेभन्दा निकै महँगो पर्न थालेको व्यवसायीहरू बताउँछन् ।

३. रिफाइनरीहरूको प्राथमिकता परिवर्तन

विश्वका धेरैजसो रिफाइनरीहरूले अहिले बेस आयलभन्दा बढी नाफा दिने डिजेल र जेट युल उत्पादनलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन् । यसले बेस आयल उत्पादन घटाएको छ । 

त्यसबाहेक इन्जिन आयलमा मिसाइने विशेष एडिटिभ र केमिकलहरूको आपूर्ति श्रृङ्खला पनि प्रभावित भएको छ । यी केमिकलहरू बिना आधुनिक इन्जिन आयल उत्पादन सम्भव हुँदैन । विश्व बजारमा यी सामग्रीको अभाव बढ्दै जाँदा तयार लुब्रिकेन्ट्सको लागत थप चुलिएको छ ।

नेपालका स्वदेशी उद्योगहरू दबाबमा

नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा स्वदेशी लुब्रिकेन्ट्स उद्योग विस्तार हुँदै गएको थियो । देशमै ब्लेन्डिङ प्लान्ट स्थापना गरी विभिन्न ब्रान्डका इन्जिन आयल उत्पादन हुन थालेका थिए । तर अहिलेको विश्वव्यापी संकटले ती उद्योगहरूलाई समेत गम्भीर दबाबमा पारेको छ । 

नेपाल ल्युब आयल लिमिटेडद्वारा उत्पादन हुने गल्फ लुब्रिकेन्ट्स, गोल्छा ग्रुपले सञ्चालनमा ल्याएको सर्वो प्लान्ट तथा धनुषामा रहेको युनाइटेड लुब्रिकेन्ट इन्डस्ट्रिजद्वारा उत्पादित भिडोल, पियलओ, कन्ट्रोल लगायतका स्वदेशी उद्योगहरूले अहिले महँगो मूल्यमा बेस आयल खरिद गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ ।

कच्चा पदार्थको मूल्य, ढुवानी खर्च र डलर विनिमय दर एकैसाथ बढ्दा ‘मेड इन नेपाल’ उत्पादनको लागत समेत तीव्र रूपमा बढेको उद्योगीहरूको भनाइ छ । उत्पादन लागत बढेपछि उद्योगहरूले मूल्य समायोजन नगरी टिक्न कठिन हुने अवस्था देखिएको छ ।

आयातित ब्रान्डहरू झन् महँगो हुने संकेत 

नेपालमा लोकप्रिय रहेका क्यास्ट्रोल, शेल, म्याक, मोबिल, टोटल लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डहरू सिधै विदेशबाट आयात हुने भएकाले तिनमा मूल्यवृद्धिको असर अझ बढी पर्ने अनुमान गरिएको छ ।

डलरको विनिमय दर बढ्नु, समुद्र्री ढुवानी महँगिनु र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमै उत्पादन लागत बढ्नुका कारण यी ब्रान्डहरूको खुद्र्रा मूल्य उल्लेखनीय रूपमा बढ्न सक्ने व्यवसायीहरूको आकलन छ ।

अटो बजारसँग सम्बन्धित जानकारहरूका अनुसार केही ब्रान्डहरूले नेपालमा मौज्दात स्टक सकिएपछि नयाँ मूल्य सूची लागू गर्ने तयारी गरिरहेका छन् ।

उपभोक्तामाथि प्रत्यक्ष असर

इन्जिन आयल कुनै विलासिताको वस्तु होइन, सवारी साधन सञ्चालनको अनिवार्य हिस्सा हो । त्यसैले यसको मूल्यवृद्धिले प्रत्यक्ष रूपमा सर्वसाधारणलाई असर गर्नेछ । 

बाइक तथा कारधनीहरूले नियमित सर्भिसिङ गर्दा पहिलेभन्दा बढी रकम खर्च गर्नुपर्नेछ । सार्वजनिक यातायात, मालवाहक ट्रक तथा निर्माण क्षेत्रमा प्रयोग हुने हेभी इक्विपमेन्टहरूको सञ्चालन खर्च बढ्दा ढुवानी भाडा समेत महँगिन सक्ने देखिएको छ ।

ढुवानी लागत बढेपछि त्यसको प्रभाव खाद्यान्न, निर्माण सामग्री, दैनिक उपभोग्य वस्तु लगायत समग्र बजार मूल्यमा समेत देखिन सक्छ । यसले नेपालमा महँगीको दबाब थप बढाउने सम्भावना रहेको अर्थविद्हरू बताउँछन् ।

नक्कली लुब्रिकेन्ट्सको जोखिम पनि बढ्ने

मूल्यवृद्धिसँगै बजारमा कम गुणस्तरका वा नक्कली इन्जिन आयलको कारोबार बढ्ने जोखिम पनि देखिएको छ । सस्तो मूल्यको लोभमा उपभोक्ताले गुणस्तरहीन उत्पादन प्रयोग गर्दा सवारी साधनको इन्जिनमा गम्भीर क्षति पुग्न सक्छ ।

अटोमोबाइल क्षेत्रका जानकारहरूले आधिकारिक डिलर वा विश्वसनीय विक्रेताबाट मात्र लुब्रिकेन्ट्स खरिद गर्न सुझाव दिएका छन् ।

आगामी दिन अझ चुनौतीपूर्ण हुन सक्ने संकेत

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य, मध्यपूर्वको अवस्था र डलर विनिमय दरमा सुधार नआएसम्म नेपालमा लुब्रिकेन्ट्सको मूल्य स्थिर हुने सम्भावना कम देखिएको छ ।

यदि विश्वव्यापी आपूर्ति संकट लम्बियो भने नेपाली अटोमोबाइल क्षेत्र, यातायात व्यवसाय र स्वदेशी लुब्रिकेन्ट उद्योगहरूले अझ ठूलो आर्थिक दबाब सामना गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । अहिलेको परिस्थितिले नेपाल जस्तो आयातमा निर्भर अर्थतन्त्र विश्व बजारको उतारचढावप्रति कति संवेदनशील छ भन्ने कुरा फेरि एकपटक स्पष्ट पारेको छ ।