ब्रेन्ट १०४ डलर आसपास, नेपालमा इन्धन महँगिने घण्टी बजेको हो ?
काठमाडौं । मध्यपूर्वमा पड्किएको प्रत्येक विस्फोटको आवाज नेपालसम्म सुनिँदैन, तर त्यसको आर्थिक कम्पन केही सातापछि पेट्रोल पम्प, सार्वजनिक यातायात र भान्साको खर्चसम्म आइपुग्न सक्छ । लामो समयपछि विश्व बजारमा तेलको मूल्य फेरि तीन अंकमा उक्लिएसँगै आयातित इन्धनमा पूर्ण निर्भर नेपालका लागि नयाँ मूल्य–जोखिम सुरु भएको छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय
बजारको बेन्चमार्क ब्रेन्ट क्रुड शुक्रबार एक समय प्रतिब्यारेल करिब ११० डलर नजिक पुगेको
थियो । पछि मूल्य घटेर १०४ दशमलव ६१ डलरमा कारोबार बन्द भयो । अमेरिकी डब्लुटीआई क्रुड
पनि घटेर १०० दशमलव ०५ डलरमा रोकिएको छ । शुक्रबार मूल्य ओरालो लागे पनि ब्रेन्टले
साताभर आठ प्रतिशतभन्दा बढीको वृद्धि कायम राखेको छ । त्यसैले एक दिनको गिरावटभन्दा
तेल सय डलरमाथि कति समय टिक्छ भन्ने प्रश्न नेपालजस्ता आयातमा निर्भर देशका लागि बढी
महत्त्वपूर्ण बनेको छ ।
मध्यपूर्वको उत्पादन र ढुवानीमा आएको
अवरोधले बजारलाई फेरि तताएको हो । अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीले सन् २०२६ मा
विश्व तेल आपूर्ति दैनिक ५७ लाख ब्यारेलले घट्न सक्ने प्रक्षेपण गरेको छ । यो करिब
छ प्रतिशतको गिरावट हो र पहिले अनुमान गरिएको चार प्रतिशतभन्दा गम्भीर अवस्था हो ।
अगस्टमा मात्रै विश्व आपूर्ति दैनिक १६ लाख ब्यारेलले घटेको एजेन्सीको विवरण छ ।
आपूर्ति संकटको असर सबै पेट्रोलियम
पदार्थमा समान देखिएको छैन । विशेषगरी डिजेलको अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य र रिफाइनिङ
मार्जिनमा बढी दबाब परेको छ । उपलब्ध मौज्दात तीव्र रूपमा घट्नु, सीमित रिफाइनिङ
क्षमता तथा ढुवानी मार्गमा अवरोध आउनुले क्रुडको तुलनामा तयारी डिजेल महँगिने
जोखिम बढाएको छ । नेपालमा मालवाहक गाडी, बस, निर्माण उपकरण, उद्योग र डिजेल
जेनेरेटरसम्म यसको प्रयोग हुने भएकाले मूल्यमा हुने परिवर्तन यातायात भाडाबाट
उपभोग्य वस्तुको ढुवानी खर्चसम्म फैलिन सक्छ ।
तर ब्रेन्ट १०४ डलर पुगेको आधारमै
नेपालमा पेट्रोल वा डिजेलको मूल्य तत्काल बढ्छ भन्न मिल्दैन । नेपाल आयल निगमले
अन्तर्राष्ट्रिय बजारबाट सोझै क्रुड खरिद गर्दैन । निगमले भारतीय आयल कर्पोरेसनबाट
प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थ खरिद गर्ने भएकाले नेपालमा पर्ने वास्तविक लागत नयाँ
खरिद मूल्यसूची आएपछि मात्र प्रस्ट हुन्छ । क्रुडको मूल्यसँगै रिफाइनिङ खर्च,
ढुवानी, बिमा, विनिमय दर, कर तथा निगमको नाफा–घाटा समायोजनले अन्तिम बिक्री मूल्य
निर्धारण गर्छ ।
भारतीय आयल कर्पोरेसनले पेट्रोल तथा
डिजेलको निर्यात मूल्य सामान्यतः प्रत्येक १५ दिनमा पुनरावलोकन गर्छ । त्यसपछि प्राप्त
हुने नयाँ मूल्य र निगमको स्वचालित मूल्य प्रणालीका आधारमा नेपालमा बिक्री
मूल्यबारे निर्णय हुन्छ । यसैले विश्व बजारको अहिलेको उछाल केही समय टिकेमा अर्को
खरिद चक्रमा दबाब देखिन सक्छ, तर नयाँ ल्यान्डेड लागत नआई प्रतिलिटर कति रुपैयाँ
बढ्न सक्छ भन्ने हिसाब गर्नु अनुमान मात्रै हुनेछ ।
नेपाल आयल निगमको आधिकारिक
विवरणअनुसार अहिले काठमाडौं, पोखरा र दिपायल क्षेत्रमा पेट्रोल तथा डिजेल दुवैको
मूल्य प्रतिलिटर २०० रुपैयाँ छ । अन्य डिपो क्षेत्रअनुसार मूल्य प्रतिलिटर १९७
रुपैयाँ ५० पैसादेखि १९९ रुपैयाँसम्म रहेको छ । विश्व बजारको वृद्धि यही स्तरमा
कायम रहे निगमले हालको मूल्य जोगाउने, सञ्चित नाफाबाट केही दबाब धान्ने वा नयाँ
लागतअनुसार समायोजन गर्ने विकल्पमध्ये निर्णय लिनुपर्ने हुन सक्छ ।
नेपालमा पेट्रोलभन्दा डिजेलको
मूल्यवृद्धिले अर्थतन्त्रमा फराकिलो असर पार्न सक्छ । यात्रुवाहक तथा मालवाहक
यातायात, कृषि उपकरण, निर्माण आयोजना र उद्योगमा डिजेलको प्रयोग बढी भएकाले यसको
लागत बढ्दा गाडी चलाउने खर्चमा मात्रै सीमित रहँदैन । ढुवानी महँगिएपछि तरकारी,
खाद्यान्न, निर्माण सामग्री र दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्यमा समेत अप्रत्यक्ष दबाब
पर्न सक्छ ।
शुक्रबारको
गिरावटले तत्काल केही राहतको संकेत दिए पनि मध्यपूर्वको आपूर्ति कति छिटो सामान्य हुन्छ
भन्ने अझै निश्चित छैन । तनाव कम भएर उत्पादन र ढुवानी सहज भए तेल थप तल ओर्लिन सक्छ
। अवरोध लम्बिए सय डलर आसपास वा त्यसभन्दा माथिको मूल्यले भारत हुँदै नेपालको खरिद
लागतलाई पनि दबाबमा राख्न सक्छ । नेपाली उपभोक्ताका लागि निर्णायक अंक अन्तर्राष्ट्रिय
बजारको एक दिनको मूल्य होइन, भारतीय आयल कर्पोरेसनबाट आउने नेपाल आयल निगमको अर्को
खरिद मूल्यसूची हुनेछ ।
