ईभीमा आगो लाग्नुअघि देखिन सक्छन् यी संकेत—चितवन घटनापछि जान्नैपर्ने सुरक्षा उपाय
काठमाडौं । सडकमा गुडिरहेको गाडी अचानक रोकिन्छ, तलबाट धुवाँ निस्कन्छ र केही क्षणमै आगोले गाडी घेर्न सक्छ । चालकले बाहिर निस्कने समयसमेत नपाउन सक्ने यस्तो जोखिम अब विदेशका घटना वा सामाजिक सञ्जालका भिडियोमा मात्रै सीमित रहेन । चितवनको दुःखद घटनाले नेपालमा तीव्र रूपमा बढिरहेको ईभी प्रयोगसँगै आगलागी सुरक्षा, उद्धार प्रणाली र प्राविधिक जाँचमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ ।
शुक्रबार
बिहान करिब ६ बजे भरतपुर महानगरपालिका–९, बसन्तचोकस्थित पूर्व–पश्चिम राजमार्गको
सर्भिस लेनमा गुडिरहेको विद्युतीय कारमा आगलागी भएको थियो । बा.प्र.०१–०३० च ५५७९
नम्बरको जीएसी आयोन वाई पूर्णरूपमा जलेको अवस्थामा भेटिएको थियो भने घटनास्थलबाट
एक पुरुषको शव निकालिएको प्रहरीले जनाएको छ ।
जिल्ला
प्रहरी कार्यालय चितवनका प्रवक्ता चन्द्रभूषण यादवले घटना पुष्टि गरे पनि आगो कुन
भागबाट र के कारण सुरु भयो भन्ने प्राविधिक तथ्य सार्वजनिक भएको छैन । बाहिर आएका
तस्बिर र भिडियोका आधारमा मात्रै यसलाई ट्र्याक्सन ब्याट्रीको ‘थर्मल रनअवे’ भन्न
मिल्दैन । ब्याट्री, १२ भोल्ट इलेक्ट्रिकल सिस्टम, वायरिङ, सम्भावित ठक्कर,
गाडीभित्रको ज्वलनशील सामग्री वा बाहिरी स्रोतबाट फैलिएको आगोमध्ये कुनै पनि कारण
अनुसन्धानको दायरामा पर्न सक्छ ।
वास्तविक
कारण पत्ता लगाउन आगो सुरु भएको स्थान, ब्याट्री प्याकको अवस्था, चार्जिङ तथा
सर्भिस इतिहास र गाडीको इलेक्ट्रोनिक डाटा जाँच्नुपर्ने हुन्छ । नेपालका लागि
जीएसीको आधिकारिक वितरक सीजी मोटर्स हो । कम्पनीले नेपाली बजारमा आयोन वाईसँगै
आयोन भी बिक्री गर्दै आएको छ । कारण नखुल्दै सम्बन्धित मोडल वा ब्याट्रीलाई दोषी
ठहर गर्नु हतार हुनेछ, तर निष्पक्ष प्राविधिक अनुसन्धान भने अनिवार्य देखिएको छ ।
ईभीको
भुइँमुनि सयौँ वा हजारौँ लिथियम–आयन सेल जोडेर ठूलो ब्याट्री प्याक बनाइएको हुन्छ
। कुनै एउटा सेलभित्र सर्ट सर्किट हुँदा तापक्रम अनियन्त्रित रूपमा बढ्न सक्छ ।
तातिएको सेलले छेउका सेललाई पनि तताउँदै लगेपछि रासायनिक प्रतिक्रिया पूरै मोड्युल
र अन्ततः ब्याट्री प्याकसम्म फैलिन्छ । एउटा सेलबाट सुरु हुने यही अनियन्त्रित
तापको शृङ्खलालाई ‘थर्मल रनअवे’ भनिन्छ ।
थर्मल
रनअवे सुरु भएपछि ब्याट्रीले अत्यधिक तापसँगै ज्वलनशील र विषाक्त ग्यास निकाल्न
सक्छ । बाहिरको ज्वाला निभेजस्तो देखिए पनि ब्याट्रीभित्र रासायनिक प्रतिक्रिया
जारी रहन सक्छ । अमेरिकी राष्ट्रिय यातायात सुरक्षा बोर्डका अनुसार क्षतिग्रस्त
ब्याट्रीमा बाँकी रहने ‘स्ट्रान्डेड इनर्जी’का कारण आगो निभेको केही घण्टापछि वा
गाडी ढुवानी गर्ने क्रममा समेत पुनः बल्न सक्छ । त्यसैले सामान्य सानो
अग्निनियन्त्रकले ट्र्याक्सन ब्याट्रीभित्र फैलिएको आगो नियन्त्रण गर्न नसक्ने
अवस्था आउँछ ।
ईभी
फायरसेफले विश्वभर पुष्टि भएका ब्याट्री आगलागीका घटनामा दुर्घटना वा सडकका
वस्तुसँगको ठक्कर, पानीमा डुबान, ब्याट्री सेलको उत्पादन त्रुटि र बाहिरी आगोलाई
प्रमुख कारण मानेको छ । यसको जुन २०२४ सम्मको अभिलेखमा दुर्घटना वा भौतिक क्षतिसँग
सम्बन्धित ११९, उत्पादन त्रुटिसँग सम्बन्धित ४५, पानीमा डुबेका २८ र बाह्य आगोबाट
फैलिएका २२ घटना समेटिएका छन् । यद्यपि यो संसारभर भएका सबै घटनाको पूर्ण अभिलेख
होइन ।
नेपालका
खाल्डाखुल्डी सडक, अव्यवस्थित र अग्ला स्पिड ब्रेकर, पहिरो प्रभावित बाटो तथा
सडकमा छरिएका ढुङ्गा र फलामका टुक्राले ब्याट्री प्याकको तल्लो भागमा क्षति पुर्याउन
सक्छन् । भुइँमा ठूलो आवाजसहित गाडी ठोक्किएपछि बाहिर केही नदेखिए पनि सेल,
सेपरेटर वा कुलिङ सिस्टमभित्र क्षति भएको हुन सक्छ । त्यसैले यस्तो ठक्करपछि गाडी
चलिरहेकै छ भनेर ढुक्क हुनुको सट्टा अधिकृत सर्भिस सेन्टरबाट ब्याट्री इन्स्पेक्सन
गराउनु सुरक्षित हुन्छ ।
असुरक्षित
चार्जर, कमजोर घरेलु वायरिङ, साधारण एक्सटेन्सन बोर्ड, स्थानीय रूपमा बनाइएको
एडेप्टर, क्षतिग्रस्त चार्जिङ पोर्ट र अनधिकृत ब्याट्री मर्मत पनि जोखिमका
सम्भावित स्रोत हुन् । कम्पनीले जारी गरेको रिकल वा ब्याट्री म्यानेजमेन्ट
सिस्टमको सफ्टवेयर अपडेट बेवास्ता गर्नु पनि ठीक हुँदैन । शेभ्रोले बोल्टमा
च्यातिएको एनोड ट्याब र मोडिएको सेपरेटर एकै सेलमा भेटिएपछि आगलागीको जोखिम बढेको
भन्दै ठूलो संख्यामा गाडी रिकल गरिएको थियो
गाडी
बन्द गरेर सबै यात्रु तत्काल बाहिर निस्कनुपर्छ र धुवाँ वा आगो देखिएपछि सामान
निकाल्न फेरि भित्र पस्नु हुँदैन । सुन्तला रङका उच्च भोल्टेज तार, जलेको धातु वा
ब्याट्रीको भाग छुनु घातक हुन सक्छ । पर्याप्त दूरी कायम गरी हावाले धुवाँ
लगिरहेको दिशाको विपरीततर्फ बस्नुपर्छ र प्रहरी तथा दमकललाई गाडी विद्युतीय भएको
जानकारी स्पष्ट दिनुपर्छ । आगो निभेपछि पनि गाडीलाई घर, शोरुम वा अन्य सवारीनजिक
राख्नु हुँदैन ।
उपलब्ध अन्तर्राष्ट्रिय तथ्याङ्कले पेट्रोल वा डिजेल गाडीभन्दा ईभीमा प्रतिगाडी आगलागीको दर बढी रहेको प्रमाणित गर्दैन । तर ट्र्याक्सन ब्याट्रीमा आगो लागिसकेपछि नियन्त्रण गर्न कठिन हुनु, विषाक्त ग्यास निस्कनु र निभेको आगो पुनः बल्न सक्नु यसको फरक जोखिम हो । चितवन घटनाको अनुसन्धान ब्याट्री वा वायरिङको कारण खोज्नमा मात्रै सीमित नभई चालक बाहिर निस्कन नसक्नुको अवस्था, ढोका खुल्ने प्रणाली, दमकलको तयारी र दुर्घटनापछिको उद्धार प्रक्रियासम्म पुग्नुपर्छ । यससँगै नेपालमा ईभीको टोइङ तथा भण्डारण मापदण्ड, दमकलको विशेष तालिम र ब्याट्री आगलागीसम्बन्धी सार्वजनिक सुरक्षा निर्देशिका बनाउने बहस पनि सुरु हुनुपर्ने देखिएको छ ।
