ईभीको रिजेन ब्रेकले ऊर्जा पनि बचाउँछ, तर सधैँ उस्तै किन चल्दैन ?

काठमाडौं । एक्सिलरेटरबाट खुट्टा हटाउनेबित्तिकै ईभीको गति घट्न थाल्छ । कतिपय गाडी तीव्र रूपमा सुस्त हुन्छन्, कतिपय लगभग बगिरहन्छन् । एउटै गाडीमा समेत कहिले बलियो महसुस हुने रिजेनेरेटिभ ब्रेकिङ अर्को अवस्थामा कमजोर हुन सक्छ । रिजेन सामान्य ब्रेकभन्दा फरक कसरी हो, यसले गाडीलाई कति रोक्छ र किन सधैँ एउटै क्षमतामा काम गर्दैन भन्ने बुझ्नु ईभी चलाउनेका लागि महत्त्वपूर्ण छ ।

रिजेनेरेटिभ ब्रेकिङमा गाडी चलाउने इलेक्ट्रिक मोटरले नै जेनेरेटरको काम गर्छ । गाडीको गति घट्दा पाङ्ग्राबाट आएको गतिज ऊर्जालाई मोटरले विद्युत्मा बदल्छ र ब्याट्रीमा फर्काउँछ । ऊर्जा उत्पादन गर्ने यही प्रतिरोधले गाडीको गति घटाउँछ । पेट्रोल–डिजेल गाडीमा ब्रेक लगाउँदा अधिकांश गतिज ऊर्जा तापका रूपमा खेर जान्छ । ईभीले त्यसको केही हिस्सा पुनः प्रयोगका लागि ब्याट्रीमा राख्न सक्छ ।

रिजेन दुई तरिकाबाट सक्रिय हुन सक्छ । धेरै ईभीमा एक्सिलरेटर छोड्दा मोटरले गाडीको गति घटाउन थाल्छ । कतिपय गाडीमा ब्रेक पेडल थिच्दा पनि सुरुआतमा रिजेन प्रयोग हुन्छ र थप ब्रेकिङ आवश्यक परेपछि डिस्क तथा प्याड भएका फ्रिक्सन ब्रेक जोडिन्छन् । चालकले एउटै पेडल थिचिरहेको भए पनि पर्दापछाडि गाडीले रिजेन र फ्रिक्सन ब्रेकको अनुपात मिलाइरहेको हुन सक्छ । यसलाई ब्रेक ब्लेन्डिङ भनिन्छ ।

सबै गाडीको रिजेन अनुभव उस्तै हुँदैन । केही मोडलमा चालकले रिजेन लेभल परिवर्तन गर्न सक्छन् भने केहीमा अटोमेटिक मोड हुन्छ । वन–पेडल ड्राइभिङ भएका गाडीले एक्सिलरेटर छोड्दा गाडीलाई निकै कम गतिसम्म वा पूर्ण रूपमा रोक्न सक्छन् । तर रिजेन लेभल उच्च बनाउनु र आपत्कालीन अवस्थामा बढी ब्रेकिङ क्षमता उपलब्ध हुनु एउटै कुरा होइन । तीव्र रूपमा रोक्नुपर्दा ब्रेक पेडल नै प्रयोग गर्नुपर्छ ।

रिजेनको शक्ति ब्याट्रीले त्यसबेला कति विद्युत् ग्रहण गर्न सक्छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ । ब्याट्री पूर्ण वा लगभग पूर्ण चार्ज हुँदा थप ऊर्जा राख्ने ठाउँ कम हुन्छ । बीएमएसले सेलको भोल्टेज सुरक्षित सीमाभन्दा माथि जान नदिन चार्जिङ पावर घटाउँछ । त्यससँगै रिजेन पनि कमजोर वा अस्थायी रूपमा सीमित हुन सक्छ । आधिकारिक टेस्ला तथा ह्युन्डाई म्यानुअलले पूर्ण चार्ज भएको ब्याट्रीमा रिजेनेरेटिभ ब्रेकिङ सीमित हुन सक्ने उल्लेख गरेका छन् ।

त्यसैले जिरीजस्तो उचाइमा ब्याट्री शतप्रतिशत चार्ज गरेर लामो ओरालो सुरु गर्दा चालकले बानी पारेको जति रिजेन नपाउन सक्छ । ह्युन्डाईका केही मोडलको म्यानुअलले उच्च पहाडी क्षेत्रमा रिजेन प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न चार्ज सीमा ९० प्रतिशतभन्दा तल राख्नसमेत सुझाएको छ । तर यसलाई सबै ईभीका लागि लागू हुने नियम मान्न मिल्दैन । प्रत्येक मोडलको ब्याट्री, बीएमएस र सफ्टवेयर सेटिङ फरक हुन्छ ।

४०–५० प्रतिशत चार्जमा शतप्रतिशत रिजेन, ६०–७० प्रतिशतमा यति र ९०–१०० प्रतिशतमा उति भनेर निश्चित तालिका बनाउन पनि सकिँदैन । सामान्य तापक्रममा मध्यम चार्ज भएको ब्याट्रीले ऊर्जा ग्रहण गर्ने पर्याप्त ठाउँ पाउने भएकाले बलियो रिजेन उपलब्ध हुने सम्भावना बढी हुन्छ । चार्ज माथि जाँदै गर्दा केही गाडीले क्रमशः रिजेन घटाउँछन् । तर सीमा सुरु हुने बिन्दु ब्याट्रीको रसायन, सेलको अवस्था, तापक्रम, मोटर क्षमता र निर्माताको क्यालिब्रेसनले निर्धारण गर्छ ।

रिजेनलाई चार्ज प्रतिशतले मात्र असर गर्दैन । अत्यधिक चिसो ब्याट्रीले पनि तीव्र गतिमा ऊर्जा ग्रहण गर्न सक्दैन । धेरै तातो ब्याट्रीमा सुरक्षा प्रणालीले चार्जिङ र रिजेन दुवै सीमित गर्न सक्छ । कम गतिमा मोटरबाट प्राप्त हुने रिजेन घट्दै जाने भएकाले गाडीलाई अन्तिम अवस्थामा रोक्न फ्रिक्सन ब्रेक आवश्यक पर्न सक्छ । ब्याट्री वा मोटरको तापक्रम, गाडीको गति र उपलब्ध ट्र्याक्सनले समेत यसको शक्ति बदल्न सक्छ ।

चिप्लो, हिउँ परेको वा ग्रिप कम भएको सडकमा बलियो रिजेनले पाङ्ग्राको पकड प्रभावित गर्न सक्ने भएकाले गाडीको ट्र्याक्सन कन्ट्रोल वा एन्टिलक ब्रेकिङ सिस्टमले रिजेन घटाउन सक्छ । उकालो–ओरालो, घुम्ती र वर्षामा चलाइने नेपाली सडकमा चालकले रिजेन लेभल उच्च राखेकै भरमा गाडी सधैँ उस्तै दरमा सुस्त हुन्छ भन्ने अनुमान गर्नु हुँदैन ।

रिजेनले फ्रिक्सन ब्रेकको प्रयोग घटाउने भएकाले ब्रेक प्याड र डिस्कको आयु बढ्न सक्छ । तर यसले सबै गतिज ऊर्जा ब्याट्रीमा फिर्ता पठाउँदैन । मोटर, इन्भर्टर, ब्याट्री र तारमा हुने ऊर्जा क्षतिका कारण केही ऊर्जा तापका रूपमा हराउँछ । रिजेनबाट कति रेन्ज थपिन्छ भन्ने पनि ट्राफिक, गति, ओरालो, गाडीको वजन र ड्राइभिङ शैलीमा निर्भर हुन्छ । त्यसैले रिजेन ऊर्जा बचत गर्ने प्रभावकारी माध्यम हो, चलाउँदाचलाउँदै ब्याट्री पूर्ण रूपमा भर्ने उपाय होइन ।

लामो ओरालोमा रिजेन सीमित भएपछि गाडी रोक्ने भार फ्रिक्सन ब्रेकतर्फ सर्छ । ब्रेक पेडल सामान्य रूपमा उपलब्ध रहन्छ, तर निरन्तर तीव्र ब्रेक प्रयोग गर्दा डिस्क र प्याडको ताप बढ्न सक्छ । चालकले गति सुरुदेखि नियन्त्रणमा राख्ने, गाडीमा उपलब्ध डाउनहिल वा उपयुक्त ड्राइभ मोड प्रयोग गर्ने र इन्स्ट्रुमेन्ट क्लस्टरमा देखिने रिजेन सीमाको संकेत हेर्ने अभ्यास गर्नुपर्छ । रिजेन कमजोर हुँदा एक्सिलरेटर छोडेकै भरमा गाडी सुस्त हुन्छ भनेर कुर्नु हुँदैन ।

रिजेन इलेक्ट्रोनिक सेन्सर र सफ्टवेयरबाट नियन्त्रण हुने भएकाले प्राविधिक त्रुटिको सम्भावना शून्य हुँदैन । तर ‘सफ्टवेयर ह्याङ भयो भने ब्रेक नै लाग्दैन’ भन्ने निष्कर्ष सही होइन । आधुनिक ईभीको सेवा ब्रेकले रिजेन उपलब्ध नभएको अवस्थामा पनि आवश्यक ब्रेकिङ दिनुपर्ने गरी प्रणाली बनाइएको हुन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय परीक्षणमा पनि रिजेनको न्यूनतम सुनिश्चित योगदान र विद्युतीय हिस्सा असफल भएको अवस्थाको ब्रेकिङ कार्यसम्पादन हेरिन्छ । यद्यपि ब्रेक चेतावनी देखिए, पेडलको अनुभव असामान्य भए वा रोक्ने दूरी बदलिए तत्काल आधिकारिक जाँच गराउनुपर्छ ।

रिजेनेरेटिभ ब्रेकिङ ईभीको ऊर्जा दक्षता र सहज ड्राइभिङको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो, तर मुख्य ब्रेकको पूर्ण विकल्प होइन । यसको क्षमता ब्याट्री चार्ज, तापक्रम, गति र सडकअनुसार बदलिन्छ । चालकले रिजेनलाई स्थिर ब्रेकिङ शक्ति नभई परिस्थितिअनुसार परिवर्तन हुने ऊर्जा पुनःप्राप्ति प्रणालीका रूपमा बुझ्नु नै सबैभन्दा सुरक्षित हुन्छ ।