ईभी बेच्न हतार, पुरानो ब्याट्री व्यवस्थापनमा नेपाल कति तयार ?

काठमाडौं । नेपालमा ईभी बिक्री गर्ने कम्पनीबीच नयाँ मोडल भित्र्याउने, मूल्यमा प्रतिस्पर्धा गर्ने र लामो ब्याट्री वारेन्टी दिने होड चलेको छ । तर अहिले बिक्री भइरहेका ईभी लामो समय प्रयोग भएपछि, दुर्घटनाबाट क्षतिग्रस्त हुँदा वा ब्याट्रीको क्षमता गाडी चलाउन अनुपयुक्त स्तरमा घटेपछि ती ब्याट्री कहाँ जानेछन् भन्ने विषयमा पर्याप्त छलफल भएको छैन । ब्याट्री मर्मत वा प्रतिस्थापन गर्नुपर्ने अवस्थामा ग्राहक आधिकारिक कम्पनी वा सर्भिस सेन्टरमै पुग्ने सम्भावना हुन्छ । कम्पनीले आवश्यक परीक्षणपछि ब्याट्री मर्मत वा नयाँ प्याक जडान गरिदिन सक्ला, तर गाडीबाट निकालिएको सयौँ किलो तौलको पुरानो ब्याट्री कसले लिने र कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने विषय अहिल्यै स्पष्ट हुन आवश्यक छ ।

नेपालमा उपलब्ध धेरै ईभीमा उत्पादक वा आयातकर्ताले निश्चित वर्ष अथवा किलोमिटरसम्म ब्याट्री वारेन्टी दिएका हुन्छन् । तर वारेन्टी अवधि नै ब्याट्रीको प्रयोगयोग्य आयु होइन । वारेन्टी समाप्त भएपछि पनि ब्याट्री वर्षौँसम्म चल्न सक्छ भने उत्पादनसम्बन्धी खराबी, दुर्घटना वा पानी प्रवेशका कारण कुनै ब्याट्री त्यसअघि नै मर्मत वा प्रतिस्थापन गर्नुपर्ने अवस्थामा पुग्न सक्छ । वारेन्टीबाहिर नयाँ ब्याट्री जडान गर्दा ग्राहकले त्यसको खर्च बेहोर्नुपर्ने हुन सक्छ, तर निकालिएको पुरानो प्याक ग्राहकलाई फिर्ता दिने, कम्पनीले आफूसँग राख्ने, उत्पादकसम्म पठाउने वा प्रमाणित रिसाइकलिङ केन्द्रमा पुर्‍याउने भन्ने स्पष्ट व्यवस्था पनि सँगै चाहिन्छ ।

पुरानो ब्याट्रीलाई सामान्य पार्टपुर्जा वा कवाडीका रूपमा बुझ्न मिल्दैन । गाडीलाई आवश्यक रेन्ज दिन नसक्ने अवस्थामा पुगेको ब्याट्रीमा पनि ठूलो परिमाणमा ऊर्जा बाँकी हुन सक्छ । त्यसभित्र लिथियम, तामा र एल्युमिनियमजस्ता पुनःप्राप्त गर्न सकिने सामग्री हुन्छन् भने ब्याट्रीको रसायनअनुसार निकल र कोबाल्ट पनि हुन सक्छन् । नेपालमा प्रयोग बढिरहेको एलएफपी ब्याट्रीमा सामान्यतया निकल र कोबाल्ट हुँदैन, तर त्यसबाट लिथियमसहित अन्य सामग्री पुनःप्राप्त गर्न सकिन्छ । त्यसैले सबै ब्याट्रीको आर्थिक मूल्य, पुनःप्रयोगको सम्भावना र रिसाइकलिङ प्रक्रिया समान हुँदैन ।

पुरानो ब्याट्री कसलाई हस्तान्तरण गर्ने ?
दुर्घटना, बाढी, पानी प्रवेश वा असामान्य तापबाट प्रभावित ब्याट्री थप संवेदनशील हुन सक्छ । बाहिरबाट सामान्य देखिएको प्याकभित्र सेल क्षतिग्रस्त भएको, इन्सुलेसन कमजोर बनेको वा पछि ताप बढ्ने जोखिम रहेको हुन सक्छ । त्यस्तो ब्याट्री ग्राहकको घर, सामान्य वर्कसप वा कवाडी केन्द्रमा लामो समय राख्नु सुरक्षित हुँदैन । आधिकारिक सर्भिस सेन्टरसँग ब्याट्रीको अवस्था जाँच्ने उपकरण, प्याक सुरक्षित रूपमा निकाल्न सक्ने तालिमप्राप्त प्राविधिक, विद्युतीय जोखिम निष्क्रिय बनाउने प्रक्रिया, उपयुक्त भण्डारणस्थल र सुरक्षित ढुवानीको व्यवस्था आवश्यक हुन्छ ।

गाडी चलाउन अनुपयुक्त भएको प्रत्येक ब्याट्री तत्काल रिसाइकल गर्नुपर्ने भने हुँदैन । स्वास्थ्य परीक्षण गर्दा सुरक्षित र पर्याप्त क्षमता बाँकी रहेको पाइए त्यसलाई सौर्य ऊर्जा भण्डारण, कार्यालयको ब्याकअप वा चार्जिङ स्टेसनको स्थिर ऊर्जा भण्डारणमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । यसलाई ब्याट्रीको ‘सेकेन्ड लाइफ’ भनिन्छ । तर ड्यासबोर्डमा देखिने ब्याट्री प्रतिशत वा गाडीले दिने रेन्जका आधारमा मात्रै यस्तो निर्णय गर्न मिल्दैन । सेलको अवस्था, बीएमएस डेटा, तापक्रमको इतिहास, इन्सुलेसन र दुर्घटनाबाट पुगेको सम्भावित क्षति परीक्षण गरेपछि मात्र त्यसलाई अर्को प्रयोजनमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

आयातकर्ता र बिक्रेताले पुरानो ब्याट्री फिर्ता लिने स्पष्ट प्रणाली बनाए यस्तो जोखिम घटाउन सकिन्छ । नयाँ प्याक जडान गर्दा निकालिएको ब्याट्री आधिकारिक केन्द्रमा बुझाउने, त्यसको सिरियल नम्बर, रसायन र स्वास्थ्य अवस्थाको अभिलेख राख्ने तथा परीक्षणपछि पुनःप्रयोग वा रिसाइकलिङका लागि छुट्याउने व्यवस्था गर्न सकिन्छ । नेपालमा तत्काल ठूलो प्रशोधन केन्द्र स्थापना गर्नुअघि उपलब्ध ब्याट्रीको परिमाण, लगानी, प्रविधि र सम्भावित आम्दानीको विस्तृत अध्ययन आवश्यक हुन्छ । पहिलो चरणमा सङ्कलन केन्द्र, सुरक्षित केन्द्रीय भण्डारण र प्रमाणित स्वदेशी वा विदेशी साझेदारसम्म पुर्‍याउने प्रणाली बढी व्यावहारिक हुन सक्छ ।

पुरानो ब्याट्री व्यवस्थापनको जिम्मेवारी व्यवसायीको मात्र भने होइन । आयातकर्ताले ब्याट्री फिर्ता लिने, सुरक्षित रूपमा सङ्कलन गर्ने र अभिलेख राख्ने प्रणाली बनाउन सक्छन्, तर भण्डारण, ढुवानी, सेकेन्ड लाइफ प्रयोग र सीमापार रिसाइकलिङका लागि कानुनी मापदण्ड बनाउने जिम्मेवारी सरकारको हुन्छ । निजी क्षेत्रलाई प्राविधिक तथा नीतिगत सहयोग दिने, प्रमाणित रिसाइकलिङ कम्पनीसँग काम गर्ने प्रक्रिया सहज बनाउने र अनौपचारिक रूपमा ब्याट्री खोल्ने वा फाल्ने अभ्यास नियन्त्रण गर्ने काम पनि सरकारी संयन्त्रबिना सम्भव हुँदैन । त्यसैले सरकार, आयातकर्ता, सर्भिस सेन्टर, बिमा कम्पनी र प्राविधिक संस्थाबीच योजनाबद्ध सहकार्य आवश्यक पर्छ ।

पुरानो ब्याट्रीलाई स्रोत बनाउँदै अन्य देश

यही चुनौतीलाई अमेरिकाले घरेलु ब्याट्री आपूर्ति शृङ्खलासँग जोड्न थालेको छ । अमेरिकी कम्पनी ब्लु ह्वेल मटेरियल्सले ओक्लाहोमाको बार्टल्सभिलमा ब्याट्री सेल, मोड्युल, पूरा प्याक तथा ब्याट्री उत्पादनका क्रममा निस्कने स्क्र्याप प्रशोधन गर्न सक्ने एकीकृत लाइन तयार गरेको छ । विस्तारपछि केन्द्रको वार्षिक प्रशोधन क्षमता १४ हजारबाट २० हजार मेट्रिक टन पुगेको छ, जुन करिब ४३ प्रतिशत वृद्धि हो । त्यहाँ पुराना ब्याट्री प्रशोधन गरेर कम्पनीले ‘ब्ल्याकस्यान्ड’ नाम दिएको धातुयुक्त मिश्रण तयार गरिन्छ । त्यसलाई थप शुद्धीकरण गरेपछि लिथियम, निकल र कोबाल्टजस्ता सामग्री ब्याट्री आपूर्ति शृङ्खलामा फर्काउन सकिन्छ ।

अमेरिकी उदाहरणको अर्थ नेपालले तत्काल वार्षिक २० हजार टन क्षमताको प्रशोधन केन्द्र बनाउनुपर्छ भन्ने होइन । नेपालले सिक्नुपर्ने मुख्य विषय ब्याट्रीप्रतिको जिम्मेवारी गाडी बिक्रीसँगै समाप्त हुँदैन भन्ने हो । वारेन्टी सकिएपछि वा ब्याट्रीको स्वास्थ्य गाडी चलाउन अनुपयुक्त स्तरमा घटेपछि ग्राहक कम्पनीमा पुग्दा पुरानो प्याक कहाँ लैजाने भन्ने प्रश्न उसैमाथि छाडिनु हुँदैन । आयातकर्ता, सर्भिस सेन्टर र सरकारले अहिलेदेखि नै ब्याट्री फिर्ता लिने, परीक्षण गर्ने, सुरक्षित राख्ने, पुनःप्रयोग गर्ने र अन्तिम रूपमा रिसाइकलिङसम्म पुर्‍याउने प्रणाली बनाए आजका लोकप्रिय ईभीका ब्याट्री भविष्यमा अव्यवस्थित फोहोर बन्नबाट जोगिन सक्छन् ।