जलेको ईभीको अनुसन्धान नेपालमा कसले गर्छ ?

काठमाडौं । नेपालमा विद्युतीय गाडीको बिक्री बढेको छ, सार्वजनिक यातायातमा पनि ईभी थपिँदै छन् । तर दुर्घटना वा आगलागी हुँदा गाडीको प्राविधिक अनुसन्धान कसले गर्ने, ब्याट्री आगो कसरी नियन्त्रण गर्ने र क्षतिग्रस्त गाडी कहाँ राख्ने भन्ने प्रश्न अझै स्पष्ट देखिँदैन । ईभीको संख्या बढ्नु मात्र विद्युतीय यातायातको तयारी होइन; त्यससँगै परीक्षण र उद्धार क्षमता पनि विस्तार हुनुपर्छ ।

नेपाल भित्रिने गाडीले सम्बन्धित उत्पादन मुलुक वा अन्तर्राष्ट्रिय नियमअनुसारको प्रमाणपत्र पेस गर्न सक्छन् । तर प्रमाणपत्र स्वीकार गर्नु र नेपालमै गाडी तथा ब्याट्री परीक्षण गर्न सक्ने स्वतन्त्र प्राविधिक क्षमता हुनु फरक विषय हो । दुर्घटनापछि आगोको स्रोत ब्याट्री, चार्जिङ प्रणाली, १२ भोल्ट वायरिङ वा बाह्य वस्तु थियो भन्ने छुट्याउन विशेषज्ञ, उपकरण र प्रमाण सुरक्षित राख्ने स्पष्ट प्रक्रिया चाहिन्छ ।

अहिले कुनै गाडी जलेपछि प्रहरी, दमकल, यातायातसम्बन्धी निकाय, बीमा कम्पनी र आयातकर्ता आ–आफ्नो भूमिकामा संलग्न हुन सक्छन् । तर सबै घटनाको विवरण एउटै ढाँचामा राख्ने र निष्कर्ष सार्वजनिक गर्ने प्रणाली नहुँदा देशभर कति ईभी जले, कतिमा ब्याट्री कारण थियो र कतिमा अन्य स्रोत जिम्मेवार थियो भन्ने विश्वसनीय चित्र तयार गर्न कठिन हुन्छ ।

उद्धारको चुनौती आगो निभाउने चरणमै सकिँदैन । क्षतिग्रस्त लिथियम आयन ब्याट्रीमा ऊर्जा बाँकी रहन सक्छ । बाहिरी ज्वाला निभेपछि सेलभित्र फेरि ताप बढेर आगो बल्न सक्ने जोखिम हुन्छ । अमेरिकी राष्ट्रिय यातायात सुरक्षा बोर्डले विद्युतीय झट्का, थर्मल रनअवे, पुनः आगलागी र ब्याट्रीमा बाँकी रहने ऊर्जालाई उद्धारकर्ता तथा टोइङ कर्मचारीका मुख्य जोखिम मानेको छ ।

यसको अर्थ प्रत्येक ईभी आगो असामान्य रूपमा ठूलो हुन्छ भन्ने होइन । चुनौती आगोको प्रकृति पहिचान गरेर त्यसअनुसार प्रतिक्रिया दिनु हो । दमकलकर्मीलाई गाडीको ब्याट्री कहाँ छ, उच्च भोल्टेज प्रणाली कसरी अलग गर्ने र तापक्रम कसरी निगरानी गर्ने भन्ने जानकारी चाहिन्छ । एउटै विधि सबै मोडलमा लागू नहुने भएकाले निर्माता वा आयातकर्ताको मोडलअनुसारको रेस्क्यु सिट घटनास्थलमै उपलब्ध हुनुपर्छ ।

आगो लागेको वा ठक्करबाट ब्याट्री क्षतिग्रस्त भएको गाडी टो गर्ने व्यक्तिलाई पनि जोखिमबारे जानकारी आवश्यक हुन्छ । सामान्य गाडीसँगै साँघुरो पार्किङमा राखिएको क्षतिग्रस्त ईभीमा पुनः आगो लागे अर्को गाडी वा संरचनासम्म फैलिन सक्छ । त्यसैले सुरक्षित ढुवानी, खुला स्थानमा अस्थायी भण्डारण र निश्चित अवधिसम्म तापक्रम निगरानी गर्ने कार्यविधि चाहिन्छ ।

नेपालले सुरुआतमा चार व्यावहारिक काम गर्न सक्छ । पहिलो, आगलागी तथा गम्भीर दुर्घटनाको छुट्टै राष्ट्रिय अभिलेख तयार गर्ने । दोस्रो, आयातकर्ताबाट प्रत्येक मोडलको रेस्क्यु सिट र आपतकालीन प्रतिक्रिया निर्देशिका अनिवार्य लिने । तेस्रो, दमकल, प्रहरी, एम्बुलेन्स र टोइङ कर्मचारीलाई संयुक्त तालिम दिने । चौथो, गम्भीर घटनामा आयातकर्तासँगै स्वतन्त्र प्राविधिक प्रतिनिधि रहने अनुसन्धान संयन्त्र बनाउने ।

ईभीप्रति डर सिर्जना गर्नु यस्तो तयारीको उद्देश्य होइन । आगो लागेपछि ब्रान्डको पक्ष वा विपक्षमा बहस गर्नुभन्दा घटनाको प्रमाण सुरक्षित गर्ने र कारण सार्वजनिक गर्ने प्रणाली बढी आवश्यक छ । बजारले नयाँ प्रविधि स्वीकार गरिसकेको अवस्थामा राज्यको अर्को काम त्यसको गति रोक्नु होइन, परीक्षण र उद्धार संयन्त्रलाई बजारको गतिसँग मिलाउनु हो ।