पेट्रोल गाडीको अन्त्य साँच्चिकै नजिक छ कि अनुमान मात्रै ?

काठमाडौँ । केही वर्षयता विश्व अटो बजारमा पेट्रोल गाडीको अन्त्यबारे लगातार चर्चा भइरहेको छ । कतै नयाँ पेट्रोल गाडी बिक्री रोक्ने समयसीमा तोकिएको छ भने कतै अटो कम्पनीहरू विद्युतीय गाडीमा अर्बौं डलर खन्याइरहेका छन् । तर सडक र शोरुमको वास्तविकता हेर्दा पेट्रोल गाडी साँच्चिकै अन्त्यतर्फ पुगेको हो वा यसको चर्चा वास्तविकताभन्दा अगाडि दौडिएको हो भन्ने प्रश्न उठ्छ ।

विश्वमा विद्युतीय गाडीको विस्तार तीव्र छ । तर यो परिवर्तन सबै देश र सबै प्रकारका सवारीमा समान गतिले भइरहेको छैन । चीनमा विद्युतीय गाडीले नयाँ कार बजारको आधाभन्दा बढी हिस्सा लिइसक्दा अमेरिका, भारत, अफ्रिका र धेरै विकासशील मुलुकमा पेट्रोल तथा डिजेल गाडी अझै बलियो अवस्थामा छन् ।

हरेक चारमध्ये एउटा नयाँ कार विद्युतीय

अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीको ‘ग्लोबल ईभी आउटलुक २०२६’ अनुसार सन् २०२५ मा विश्वभर विद्युतीय कारको बिक्री २० प्रतिशतभन्दा बढी बढेर करिब २ करोड १० लाख युनिट पुगेको थियो । यो विश्वमा बिक्री भएका कुल नयाँ कारको करिब २५ प्रतिशत हो ।

तर यस तथ्याङ्कमा पूर्ण ब्याट्रीबाट चल्ने गाडीसँगै प्लग–इन हाइब्रिड पनि समावेश छन् । बिक्री भएका विद्युतीय कारमध्ये करिब ६५ प्रतिशत मात्रै पूर्ण ब्याट्री इलेक्ट्रिक थिए । बाँकी हिस्सा प्लग–इन हाइब्रिड र अन्य विद्युतीकृत प्रविधिको थियो ।

सन् २०२६ मा विद्युतीय कारको बिक्री करिब २ करोड ३० लाख युनिट पुग्दै विश्व बजारको झन्डै ३० प्रतिशत ओगट्ने अनुमान छ । यसको अर्थ ईभी तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ, तर तत्कालै पेट्रोल गाडीलाई पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्ने अवस्थामा अझै पुगेको छैन ।

चीनको गति नै विश्वको गति होइन

सन् २०२५ मा चीनमा मात्रै १ करोड ३० लाखभन्दा बढी विद्युतीय कार बिक्री भएका थिए । त्यहाँ नयाँ कार बिक्रीमा विद्युतीय मोडलको हिस्सा झन्डै ५५ प्रतिशत पुगिसकेको छ ।

तर अन्य ठूला बजारको अवस्था फरक छ । युरोपमा विद्युतीय कारको हिस्सा करिब २८ प्रतिशत पुग्दा अमेरिकामा १० प्रतिशतभन्दा तल र भारतमा करिब ४ प्रतिशत मात्रै थियो । यसले विश्व एउटै गतिमा पेट्रोल गाडीबाट बाहिर निस्किरहेको छैन भन्ने स्पष्ट पार्छ ।

चीनमा सस्तो ब्याट्री, ठूलो उत्पादन क्षमता, कडा मूल्य प्रतिस्पर्धा र बलियो सप्लाई चेनले ईभीलाई पेट्रोल गाडीसँग प्रतिस्पर्धी बनाएको छ । अन्य देशमा भने महँगो मूल्य, आयात शुल्क, चार्जिङ पूर्वाधार र फाइनान्सिङको अभाव अझै चुनौती बनेका छन् ।

सन् २०३५ पछि पेट्रोल गाडी चलाउनै नपाइने हो ?

पेट्रोल गाडीको अन्त्यबारे सबैभन्दा ठूलो भ्रम सन् २०३० र २०३५ का सरकारी लक्ष्यले सिर्जना गरेका छन् । युरोपेली मुलुक तथा बेलायतसहित केही बजारले निश्चित समयपछि नयाँ पेट्रोल तथा डिजेल गाडीको बिक्री रोक्ने लक्ष्य राखेका छन् ।

तर यसको अर्थ समयसीमा पूरा भएकै दिन सडकमा रहेका सबै पेट्रोल गाडी हट्ने भन्ने होइन । यस्ता नियम मुख्यतः नयाँ गाडीको बिक्री र दर्तासँग सम्बन्धित हुन्छन् । त्यसअघि खरिद गरिएका गाडी चलाउन वा सेकेन्ड ह्यान्ड बजारमा किनबेच गर्न पाइने व्यवस्था कायम रहन सक्छ ।

युरोपेली आयोगले पनि पहिले प्रस्ताव गरिएको सन् २०३५ को शतप्रतिशत टेलपाइप उत्सर्जन कटौती लक्ष्यमा केही लचकता ल्याउने प्रस्ताव अघि सारेको छ । यसले प्लग–इन हाइब्रिड, रेन्ज एक्सटेन्डर, ई–फ्युल र बायोफ्युल प्रयोग गर्ने गाडीलाई सीमित भूमिका दिने सम्भावना देखाएको छ ।

यसबाट विद्युतीकरणको दिशा परिवर्तन नभए पनि त्यसको गति र स्वरूप बजारको वास्तविकताअनुसार परिमार्जन हुन सक्ने देखिन्छ ।

हाइब्रिडले लम्ब्याउँदै पेट्रोल इन्जिनको आयु

पेट्रोल इन्जिन एकैपटक हराउनुको सट्टा हाइब्रिड प्रविधिसँग जोडिएर अझै लामो समय टिक्ने सम्भावना बलियो छ । टोयोटा, होन्डा, हुन्डाई, फोर्ड, जिली र बीवाईडीजस्ता कम्पनीले हाइब्रिड, प्लग–इन हाइब्रिड र रेन्ज एक्सटेन्डर मोडलमा लगानी बढाइरहेका छन् ।

सामान्य हाइब्रिडमा पेट्रोल इन्जिन र ब्याट्रीले मिलेर काम गर्छन् । प्लग–इन हाइब्रिड सीमित दूरीसम्म पूर्ण विद्युतीय रूपमा चल्न सक्छ । रेन्ज एक्सटेन्डरमा गाडीको मोटर ब्याट्रीबाट चल्छ भने पेट्रोल इन्जिनले आवश्यक पर्दा बिजुली उत्पादन गर्छ ।

चार्जिङ पूर्वाधार कमजोर भएका बजार र लामो दूरी यात्रा गर्ने ग्राहकका लागि यी प्रविधि व्यावहारिक विकल्प बनिरहेका छन् । यसैले आगामी दशक शुद्ध पेट्रोल र शुद्ध ईभीबीचको मात्रै प्रतिस्पर्धा नभई विभिन्न प्रकारका विद्युतीकृत गाडीबीचको प्रतिस्पर्धा बन्ने देखिन्छ ।

नयाँ बिक्री रोकिए पनि सडकबाट हट्न दशकौँ लाग्ने

अहिले खरिद गरिएको गाडी सामान्यतया १० देखि २० वर्षसम्म प्रयोग हुन सक्छ । विकसित देशबाट पुराना गाडी विकासशील बजारमा पुग्ने अभ्यासले पेट्रोल र डिजेल गाडीको आयु थप लम्ब्याउँछ ।

अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीका अनुसार सन् २०३५ सम्म दुई र तीनपाङ्ग्रे बाहेक विश्वमा विद्युतीय सवारीको संख्या ४५ करोडदेखि ५१ करोड युनिटसम्म पुग्न सक्छ । यति ठूलो वृद्धिपछि पनि विश्वका सबै सवारीमध्ये ईभीको हिस्सा करिब २२ देखि २५ प्रतिशत मात्रै रहने अनुमान छ ।

अर्थात् सन् २०३५ मा पनि विश्वका अधिकांश सडकमा पेट्रोल, डिजेल वा इन्जिनयुक्त हाइब्रिड सवारी चलिरहेका हुनेछन् । त्यसैले सन् २०३५ लाई पेट्रोल गाडीको अन्तिम वर्षभन्दा नयाँ अटो बजारको शक्ति सन्तुलन परिवर्तन हुने समयका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ ।

नेपालमा परिवर्तन छिटो, तर तस्वीर अपूर्ण

नेपालको नयाँ यात्रुवाहक गाडी आयातमा ईभीको हिस्सा विश्व औसतभन्दा निकै माथि पुगिसकेको छ । कम कर, पेट्रोलको तुलनामा सस्तो सञ्चालन खर्च, जलविद्युत्को उपलब्धता र चिनियाँ ब्रान्डका धेरै विकल्पले ईभीको विस्तार तीव्र बनाएका छन् ।

अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीले समेत सन् २०२० पछि विद्युतीय कारको हिस्सा तीव्र रूपमा बढेका बजारमध्ये नेपाललाई उल्लेख गरेको छ ।

तर निजी यात्रुवाहक कारको अवस्था मात्रै नेपालको समग्र यातायातको तस्वीर होइन । सडकमा चलिरहेका पेट्रोल मोटरसाइकल, डिजेल बस, ट्रक, माइक्रोबस, टिपर र निर्माण उपकरणको संख्या अझै ठूलो छ । यी सवारीको विद्युतीकरण नभएसम्म पेट्रोलियम पदार्थमाथिको निर्भरता अन्त्य हुने छैन ।

नेपालमा ईभीको गति कर नीति, चार्जिङ नेटवर्क, स्पेयर पार्ट्स, टेक्निसियन, ब्याट्री हेल्थ परीक्षण, रिसेल भ्यालु तथा बिक्रीपछिको सेवाले निर्धारण गर्नेछ । नीति अस्थिर भए वा पूर्वाधार विस्तार सुस्त बने परिवर्तनको गति पनि प्रभावित हुन सक्छ ।

पेट्रोल गाडी सकिँदै होइन, यसको प्रभुत्व कमजोर हुँदै

विश्वव्यापी तथ्याङ्कले पेट्रोल गाडीको बजार हिस्सा घट्ने प्रक्रिया सुरु भइसकेको देखाउँछ । चीनमा विद्युतीय गाडी निर्णायक अवस्थामा पुगेका छन् भने युरोपमा कडा उत्सर्जन नियमले ईभीको विस्तार गरिरहेको छ । सस्ता चिनियाँ मोडलले विकासशील बजारमा समेत नयाँ प्रतिस्पर्धा सिर्जना गरेका छन् ।

तर पेट्रोल गाडी केही वर्षमै इतिहास बन्ने आधार अझै देखिँदैन । नयाँ बिक्रीमा ईभीको हिस्सा बढे पनि सडकमा रहेका करोडौँ पेट्रोल तथा डिजेल गाडी हट्न लामो समय लाग्नेछ । हाइब्रिड र रेन्ज एक्सटेन्डरले पेट्रोल इन्जिनको आयु झन् लम्ब्याउन सक्छन् ।

त्यसैले पेट्रोल गाडीको अन्त्य केवल अनुमान होइन, तर तत्कालै हुने घटना पनि होइन । अहिले सुरु भएको परिवर्तन पेट्रोल गाडीको पूर्ण अन्त्यभन्दा पहिले यसको दशकौँ पुरानो प्रभुत्वको अन्त्य हो ।