रेन्जभन्दा ठूलो बन्यो ईभी ब्याट्रीको लडाइँ, नेपालका ग्राहकले के बुझ्ने ?

काठमाडौं । विद्युतीय गाडी किन्न जाँदा धेरैको पहिलो प्रश्न एउटै हुन्छ—एक पटक चार्ज गर्दा कति टाढा जान्छ ? तर अब ईभी बजारको बहस केवल रेन्जमा सीमित छैन । गाडीको मूल्य, सुरक्षाको स्तर, चार्ज हुने समय, दीर्घकालीन खर्च र पछि बेच्दा पाइने मूल्यसमेत ब्याट्रीमै निर्भर हुन थालेको छ ।

नेपालको सडकमा चिनियाँ ब्रान्डका विद्युतीय गाडीको संख्या बढ्दै जाँदा ब्याट्रीसम्बन्धी जिज्ञासा पनि बढेको छ । एउटै क्षमता देखाइएका दुई गाडीमध्ये एउटा किन सस्तो हुन्छ, अर्को किन धेरै रेन्ज दिन्छ, पुरानो ईभी किन्दा ब्याट्री फेरिनुपर्ने हो कि होइन भन्ने प्रश्नले अहिले ग्राहकलाई अलमल्याउन थालेको छ ।

विश्व बजारमा पनि यतिबेला ब्याट्री प्रविधिको तीव्र प्रतिस्पर्धा चलिरहेको छ । सुरक्षित र कम लागतको एलएफपीदेखि बढी रेन्ज दिने एनएमसी, सस्तो ईभीका लागि सोडियम आयन र भविष्यको दाबी गरिएको सोलिड स्टेटसम्म विभिन्न विकल्पमा अटोमोबाइल कम्पनीहरूले लगानी बढाइरहेका छन् ।

एलएफपी किन बन्यो बजारको पहिलो रोजाइ ?

अहिले नेपालमा देखिने धेरै चिनियाँ मूलका विद्युतीय गाडीमा लिथियम आइरन फस्फेट अर्थात् एलएफपी ब्याट्रीको प्रयोग बढ्दो छ । बीवाइडीको ब्लेड ब्याट्री यसको चर्चित उदाहरण हो । एमजी, ओमोडा, जेको, लिपमोटर, प्रोटोनलगायतका विभिन्न मोडलमा पनि एलएफपी वा यसैमा आधारित ब्याट्री प्याक प्रयोग भइरहेको पाइन्छ ।

यस ब्याट्रीमा महँगो निकेल र कोबाल्टको आवश्यकता कम हुने भएकाले उत्पादन लागत घट्छ । नियमित चार्जिङ, सहरभित्रको यात्रा र लामो समयसम्म प्रयोगका हिसाबले पनि यसलाई तुलनात्मक रूपमा भरपर्दो मानिन्छ । यही कारण कम मूल्यका पारिवारिक ईभीदेखि ट्याक्सी र व्यावसायिक प्रयोगका गाडीमा एलएफपीको प्रयोग तीव्र बनेको हो ।

अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीको पछिल्लो विश्लेषणअनुसार सन् २०२५ मा विश्वभर ईभीमा जडान भएका ब्याट्रीमध्ये ५५ प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा एलएफपीले ओगटेको थियो । सोही अवधिमा एलएफपी ब्याट्री प्याक औसतमा निकेल–म्यांगानिज–कोबाल्ट ब्याट्रीभन्दा ४० प्रतिशतभन्दा बढी सस्तो देखिएको छ ।

तर एलएफपीको एउटा सीमा पनि छ । उही आकार र तौलमा यसले एनएमसी ब्याट्रीजति ऊर्जा राख्न सक्दैन । त्यसैले अत्यधिक रेन्ज चाहिने प्रिमियम गाडीमा अझै एनएमसी र एनसीए प्रविधिको प्रयोग बलियो छ ।

महँगो भए पनि किन टिकिरहेछ एनएमसी ?

निकेल, म्यांगानिज र कोबाल्ट मिसाइएको एनएमसी ब्याट्रीले कम ठाउँमा बढी ऊर्जा भण्डारण गर्न सक्छ । यही विशेषताले यसलाई लामो रेन्ज भएका एसयूभी, प्रिमियम सेडान र उच्च प्रदर्शनका ईभीका लागि उपयोगी बनाएको छ ।

निकेल–कोबाल्ट–एल्युमिनियम अर्थात् एनसीए ब्याट्री पनि यही वर्गको उच्च ऊर्जा घनत्व भएको प्रविधि हो । टेस्लाका केही मोडलमा यस किसिमका सेल प्रयोग भएका छन् ।

तर महँगो सामग्री, ताप नियन्त्रणको आवश्यकता र जटिल प्याक व्यवस्थापनका कारण यस्तो ब्याट्री भएको गाडीको मूल्य बढ्न सक्छ । त्यसैले ग्राहकले एलएफपी सस्तो भएकाले कमजोर र एनएमसी महँगो भएकाले सधैं उत्कृष्ट भन्ने बुझाइ राख्नु हुँदैन । ब्याट्री व्यवस्थापन प्रणाली, कूलिङ, वारेन्टी र सर्भिस पूर्वाधारले वास्तविक प्रयोगमा ठूलो फरक पार्छ ।

सिलिकन, सोडियम र सोलिड स्टेटको नयाँ दौड

ब्याट्रीको क्षमता बढाउन कम्पनीहरू अहिले ग्राफाइटको विकल्प खोजिरहेका छन् । सिलिकन एनोड त्यसमध्येको महत्वपूर्ण प्रविधि हो । यसले बढी ऊर्जा राख्ने सम्भावना भए पनि चार्ज–डिस्चार्जका क्रममा फुल्ने र खुम्चिने समस्याका कारण तत्काल पूर्ण रूपमा ग्राफाइट विस्थापित गर्न सकेको छैन ।

त्यसैले अहिले धेरै कम्पनी सिलिकन र कार्बन मिसाइएको एनोडतर्फ बढिरहेका छन् । पानासोनिकले पनि उच्च ऊर्जा घनत्व भएका सेलका लागि सिलिकन एनोड सामग्रीमा लगानी र सम्झौता गरिसकेको छ ।

यता, सोडियम आयन ब्याट्रीलाई कम मूल्यका सिटी कार, दुईपांग्रे, डेलिभरी गाडी र ऊर्जा भण्डारणका लागि सम्भावनायुक्त मानिएको छ । सोडियम प्रशस्त र तुलनात्मक सस्तो हुने भएकाले यसले लिथियम, निकेल र कोबाल्टमा निर्भरता घटाउन सक्छ । तर उही आकारमा एलएफपी वा एनएमसीजति रेन्ज दिन नसक्नु यसको मुख्य चुनौती हो ।

सोलिड स्टेट ब्याट्री भने भविष्यको सबैभन्दा ठूलो दाबीका रूपमा हेरिएको छ । तरल इलेक्ट्रोलाइटको सट्टा ठोस सामग्री प्रयोग हुने यस प्रविधिले तौल घटाउने, रेन्ज बढाउने र सुरक्षामा सुधार ल्याउने सम्भावना राख्छ । मर्सिडिज बेन्ज, स्टेलान्टिस र टोयोटाजस्ता कम्पनीले यसमा परीक्षण तथा विकास तीव्र बनाएका छन् ।

टोयोटाले सन् २०२७–२८ आसपास सोलिड स्टेट ब्याट्रीलाई व्यावसायिक प्रयोगमा ल्याउने लक्ष्य राखेको छ । मर्सिडिज बेन्जले भने परीक्षण गाडीमा यस्तो ब्याट्री प्रयोग गरी सडक परीक्षण अघि बढाइसकेको छ । तर यो प्रविधि तत्काल नेपालका आम ग्राहकले किन्ने सस्तो ईभीमा आउने अवस्था भने छैन ।

पृष्ठभूमि र सम्भावित प्रभाव

नेपालमा ईभीको बजार विस्तारको गति मुख्यतः चीन र भारतको ब्याट्री उत्पादन, मूल्य र प्रविधिसँग जोडिएको छ । चिनियाँ कम्पनीहरूले एलएफपी, सेल टु प्याक र ब्लेड शैलीका डिजाइनमार्फत लागत घटाउँदै लगेका छन् । त्यसको प्रत्यक्ष लाभ नेपाल आउने गाडीको मूल्य र फिचरमा देखिन थालेको छ ।

भविष्यमा सोडियम आयन ब्याट्री भएका साना गाडी बजारमा व्यापक भएमा सहरकेन्द्रित ईभी, ट्याक्सी र डेलिभरी सेवामा अझ कम मूल्यका विकल्प आउन सक्छन् । सोलिड स्टेट भने सुरुमा जापानी, कोरियाली र युरोपेली प्रिमियम गाडीमा सीमित रहने सम्भावना बढी छ ।

नेपालका ग्राहकका लागि केवल ठूलो ब्याट्री हेर्नु पर्याप्त हुँदैन । उकालो सडकमा प्रदर्शन, ताप नियन्त्रण, ग्राउन्ड क्लियरेन्स, चार्जिङ पूर्वाधार, डिलरको सर्भिस क्षमता, सफ्टवेयर अद्यावधिक र ब्याट्री वारेन्टीलाई एकैसाथ हेर्नुपर्छ ।

सेकेन्ड ह्यान्ड ईभीमा ब्याट्री जाँच अनिवार्य

पुरानो ईभीको बजार बढ्दै जाँदा ब्याट्रीको स्वास्थ्य सबैभन्दा महत्वपूर्ण विषय बन्नेछ । गाडी कति वर्ष पुरानो भयो वा कति किमि चल्यो भन्ने मात्र हेरेर निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । ब्याट्रीको वास्तविक अवस्था बुझ्न ‘स्टेट अफ हेल्थ’ रिपोर्ट हेर्नुपर्छ ।

उदाहरणका लागि, नयाँ अवस्थामा ५० किलोवाट/घण्टा उपयोगी क्षमता भएको ब्याट्रीको स्वास्थ्य ८८ प्रतिशत छ भने त्यसमा करिब ४४ किलोवाट/घण्टा उपयोगी ऊर्जा बाँकी रहेको बुझ्न सकिन्छ । तर वास्तविक रेन्ज सडकको उकालो, मौसम, टायर, एसी र चलाउने तरिकाले फरक पार्छ ।

सेकेन्ड ह्यान्ड ईभी किन्दा आधिकारिक स्क्यानर रिपोर्ट, बाँकी वारेन्टी, ब्याट्रीमा पानी पसेको वा ठोक्किएको संकेत, चार्जिङ पोर्ट, कूलिङ सिस्टम, अन्डरबडी र सर्भिस इतिहास जाँच्नुपर्छ । ब्याट्रीको स्वास्थ्य राम्रो भए पुरानो ईभी पनि उपयोगी र किफायती विकल्प बन्न सक्छ ।

अन्ततः ईभी बजारको नयाँ प्रतिस्पर्धा ‘कसको रेन्ज बढी’ भन्नेमा मात्र सीमित रहने छैन । सुरक्षित, सस्तो, लामो आयु भएको र पछि बेच्दा पनि मूल्य जोगाउने ब्याट्री नै आगामी बजारको निर्णायक आधार बन्नेछ ।